Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Bəzən insanın ən böyük yorğunluğu yaşadıqlarından deyil, yaşadıqlarını heç kimə hiss etdirməmək üçün göstərdiyi səydən yaranır. O, ağrıyanda gülümsəməyi, incinəndə susmağı, köməyə ehtiyacı olanda “hər şey yaxşıdır” deməyi öyrənir. Zaman keçdikcə bu davranışlar onun xarakteri kimi görünməyə başlayır. Ətrafındakılar onu güclü, səbirli, hər çətinliyin öhdəsindən gələn biri kimi tanıyırlar. Heç kim düşünmür ki, bəlkə də bu insanın ən çox ehtiyac duyduğu şey bir az zəif görünməyə, bir az yorulduğunu etiraf etməyə, heç nəyi izah etmədən sadəcə anlaşılmağa icazə verilməsidir.

İnsan nə vaxt öz ağrısını gizlətməyi həyatın şərti kimi qəbul edir? Bəlkə uşaqlıqdan ona ağlamamağı öyrədəndə, bəlkə dərdini danışanda “bundan da pis vəziyyətdə olanlar var” cavabını eşidəndə, bəlkə də ən çox ehtiyac duyduğu anda yanında olacağını düşündüyü insanların əslində onun ağrısını daşımağa hazır olmadığını görəndə. Bəzən insan bir dəfə açılır, anlaşılmır. İkinci dəfə danışır, mühakimə olunur. Üçüncü dəfə isə susmağı seçir. Sonra hamı onun nə qədər dözümlü olduğunu söyləyir. Halbuki bəlkə də o, sadəcə danışmağın heç nəyi dəyişməyəcəyinə inanmağa başlayıb.

Cəmiyyət güclü insanları sevir. Çətinlik qarşısında sınmayanları, itkilərdən sonra ayağa qalxanları, nə baş verməsindən asılı olmayaraq yoluna davam edənləri alqışlayır. Ancaq güclü görünməyin arxasında nələrin gizləndiyini çox vaxt soruşmur. Biz nəticəyə baxırıq, mübarizənin görünməyən tərəfini deyil. Bir insanın ayaqda qalmasını görürük, amma onun neçə dəfə yıxılmaq istəyib özünü saxladığını bilmirik. Gülümsədiyini görürük, amma həmin təbəssümün arxasında hansı düşüncələri boğduğunu bilmirik. Hər kəs onun öhdəsindən gələcəyinə inanır, çünki indiyə qədər gəlib. Heç kim isə soruşmur: Bəs bu dəfə bacarmasa necə? Bəs artıq gücü qalmasa necə?

Bəlkə də insanın üzərinə qoyulan ən ağır yük hər zaman problemləri deyil, başqalarının onun haqqında yaratdığı təsəvvürdür. Bir dəfə güclü olduğunu göstərdinmi, hamı səndən həmişə güclü olmağını gözləyir. Bir dəfə kiminsə çətin günündə yanında oldunmu, növbəti dəfə də səni öz yanında görmək istəyir. Bir dəfə hamının işini yoluna qoydunmu, sanki sənin də köməyə ehtiyacın ola bilməz. İnsan başqalarının gözündə qazandığı obrazı qorumaq üçün öz həqiqətindən uzaqlaşır. Yorulduğunu gizlədir, incikliyini udur, bəzən kömək istəmək əvəzinə daha çox məsuliyyət götürür. Çünki zəif görünməkdən deyil, zəif göründüyü anda dəyərini itirməkdən qorxur.

Halbuki insanın dəyəri nə qədər yük daşıya bilməsi ilə ölçülməməlidir. Hər şeyi bacarmaq məcburiyyətində olmaq insanı gücləndirmir, bəzən onu öz ehtiyaclarına qarşı laqeyd edir. Həmişə başqalarını düşünən insan bir müddət sonra özünün nəyə ehtiyacı olduğunu unutmağa başlayır. Hamının dərdinə çarə axtarır, amma öz ağrısının adını belə qoymur. Başqalarının kədərinə səbirlə qulaq asır, öz kədərini isə yersiz hesab edir. Elə bilir ki, ətrafındakıların problemləri onun ağrısından daha vacibdir. Beləcə, başqalarına göstərdiyi mərhəməti özündən əsirgəyir.

İnsanın özünə qarşı etdiyi ən böyük haqsızlıqlardan biri də budur: hamını anlamağa çalışdığı halda, özünü anlamağa vaxt ayırmamaq. Niyə yorulduğunu, nədən incidiyini, hansı münasibətin onu tükəndirdiyini, hansı sözün qəlbində iz buraxdığını soruşmamaq. Bəzən insan özünü o qədər uzun müddət ikinci plana keçirir ki, öz ehtiyaclarını dilə gətirmək ona eqoizm kimi görünür. Özünə vaxt ayıranda günahkarlıq hiss edir, istirahət edəndə sanki nəyisə yarımçıq qoyduğunu düşünür, kimdənsə kömək istəyəndə özünü aciz hesab edir. Halbuki insanın özünü qoruması başqalarını sevməməsi demək deyil. Öz sərhədlərini müəyyənləşdirmək qəddarlıq deyil. Hər kəsin yükünü daşıya bilməyəcəyini qəbul etmək isə laqeydlik deyil, həyatın gerçəkliyini anlamaqdır.

Biz bəzən güclü olmaqla hissiz olmağı qarışdırırıq. Elə bilirik ki, güclü insan inciməməli, darıxmamalı, ağlamamalı, itkilər qarşısında sarsılmamalıdır. Sanki göz yaşı insanın məğlubiyyətini, kömək istəməsi bacarıqsızlığını, yorulduğunu etiraf etməsi isə zəifliyini göstərir. Halbuki insanın hiss etməsi onun gücsüzlüyünün deyil, canlılığının əlamətidir. İtirdiyinə görə darıxmaq, sevdiyindən incimək, gözlədiyin bir şey baş verməyəndə məyus olmaq, uzun mübarizədən sonra yorulmaq insan olmağın təbii tərəfləridir. İnsan daş deyil ki, hər zərbədən sonra izsiz qalsın. Onun da qəlbi var, həddi var, daşıya bilmədiyi ağırlıqlar var.

Bəzən ağlamaq da gücdür. Çünki insan göz yaşlarını gizlətməyə çalışarkən öz həqiqətindən qaça bilər, amma ağrısını qəbul etdiyi anda onunla üzləşməyə başlayır. Bəzən “mən yaxşı deyiləm” demək illərlə özünü yaxşı göstərməyə çalışmaqdan daha çox cəsarət tələb edir. Bəzən birindən kömək istəmək, hər şeyi təkbaşına həll etmək üçün göstərilən səydən daha böyük addımdır. İnsan öz həddini qəbul etdikdə məğlub olmur. Sadəcə, özünün də qayğıya, anlayışa və istirahətə ehtiyacı olan bir insan olduğunu xatırlayır.

Bəs niyə kömək istəmək bizə bu qədər çətin gəlir? Çünki kömək istəmək həm də qarşı tərəfə ehtiyacımız olduğunu göstərməkdir. Ehtiyac duyduğumuz insanın bizi anlamaması, hisslərimizi kiçiltməsi, zəifliyimizdən istifadə etməsi ehtimalı bizi qorxudur. Bəzən də keçmişdə yaşadığımız məyusluqlar bizə öyrədir ki, insan yalnız özünə arxalanmalıdır. Bu düşüncənin müəyyən qədər qoruyucu tərəfi var. Hər kəsə hər şeyi danışmaq, hər kəsə güvənmək, hər kəsdən anlayış gözləmək doğru deyil. Amma heç kimə ehtiyac duymamağı özümüzə qayda etdikdə, qorunmaq üçün qurduğumuz divarlar bizi tənhalığa da məhkum edə bilər.

İnsan hər şeyi təkbaşına bacara bilərmi? Bəlkə bəzi çətinlikləri aşar, müəyyən problemləri həll edər, həyatın ağır mərhələlərindən öz gücü ilə çıxar. Ancaq insan yalnız mübarizə aparmaq üçün yaranmayıb. O, həm də bölüşmək, sevmək, anlaşılmaq, kiminsə yanında özünü izah etmədən rahat nəfəs almaq istəyir. Bəzən bir insanın həyatında möcüzə yaratmaq üçün onun bütün problemlərini həll etməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə, danışarkən sözünü kəsməmək, dərdini başqalarının yaşadıqları ilə müqayisə etməmək, ona dərhal məsləhət verməyə çalışmadan qulaq asmaq kifayət edə bilər. Bəzən insan həll yolu axtarmır; sadəcə ağrısının görüldüyünü bilmək istəyir.

Anlamaqla məsləhət vermək eyni şey deyil. Biz çox vaxt qarşımızdakı insanın dərdini eşidən kimi ona nə etməli olduğunu söyləməyə başlayırıq. “Fikir vermə”, “keçib gedəcək”, “özünü ələ al”, “hər şeyə görə narahat olma” deyirik. Bəlkə də bunu yaxşı niyyətlə edirik. Onun əziyyət çəkməsini istəmirik, vəziyyətin tezliklə düzələcəyinə inanmasını istəyirik. Amma bəzən bu sözlər insanın ağrısını yüngülləşdirmək əvəzinə ona bir də hisslərini gizlətmək məcburiyyəti yaradır. Çünki o, artıq yalnız dərd çəkmir, dərd çəkdiyinə görə özünü də günahkar hiss etməyə başlayır.

İnsana hər zaman güclü olmasını söyləmək əvəzinə, bəzən onun zəif görünmək haqqını da qəbul etmək lazımdır. “Səni anlayıram” demək həmişə bütün hissləri başa düşmək demək deyil. Bəzən bu cümlənin mənası sadəcə budur: Sənin yaşadıqlarını tam bilməsəm də, ağrını kiçiltməyəcəyəm. Səni tələsik mühakimə etməyəcəyəm. Hər şeyi dərhal düzəltməyini gözləməyəcəyəm. Danışmağa hazır olmadıqda da yanında ola bilərəm.

Bəlkə də insan münasibətlərində ən qiymətli hiss elə budur: yanında daim güclü görünmək məcburiyyətində olmadığın birinin varlığı. Səhv etdikdə bütün dəyərini itirmədiyin, yorulduqda səni qınamayan, susduqda susqunluğunun arxasında nə olduğunu anlamağa çalışan bir insanın olması. Belə münasibətlərdə insan özünü sübut etməyə çalışmır. Hər zaman düzgün danışmalı, hər qərarında haqlı olmalı, bütün problemlərin öhdəsindən gəlməli olduğunu düşünmür. O, sadəcə özü ola bilir. Bəlkə də həqiqi yaxınlıq məhz insanın özünü müdafiə etməyə ehtiyac duymadığı yerdə başlayır.

Amma bir həqiqəti də unutmaq olmaz: heç kim bizim bütün ağrılarımızı görə bilməz. İnsanlar bizim düşüncələrimizi oxuya bilmirlər. Bəzən bizi anlamadıqlarına görə deyil, nə yaşadığımızı bilmədiklərinə görə yanımızdan xəbərsiz keçirlər. Həmişə susub sonra niyə soruşmadıqlarına görə incimək bizi daha da yorur. Əlbəttə, hər kəsin dərdimizi anlamaq üçün diqqətli olması gözəldir. Ancaq ehtiyaclarımızı ifadə etmək də bizim məsuliyyətimizdir. Güclü olmaq hər şeyi gizlətmək deyil; bəzən etibar edə biləcəyimiz birinə həqiqəti söyləyə bilməkdir.

İnsan öz ağrısını dilə gətirməyi öyrənməlidir. Bu, hər kəsə açılmaq, sərhədlərini unutmaq və ya anlayış görmədiyi yerdə israrla özünü izah etmək demək deyil. Əksinə, kimin yanında özünü təhlükəsiz hiss etdiyini tanımaq, kimə nə qədər yaxınlaşacağını müəyyənləşdirmək, öz hisslərini dəyərsizləşdirmədən ifadə etmək deməkdir. Bəzən insanın ən mühüm inkişafı daha çox şeyə dözməyi öyrənməsi deyil, nəyə artıq dözməməli olduğunu anlamasıdır.

Həyat hər kəsə eyni ağırlığı vermir. Bəziləri erkən yaşlarından məsuliyyət daşımağa məcbur olur. Bəziləri sevdiklərini itirir, bəziləri xəstəliklərlə mübarizə aparır, bəziləri maddi çətinliklər içində ailəsini ayaqda saxlamağa çalışır, bəziləri isə heç kimə danışa bilmədiyi daxili mübarizələr yaşayır. Hər kəsin hekayəsi fərqlidir. Buna görə də bir insanın niyə yorulduğunu anlamaq üçün onun yükünü özümüzün daşıdığımız yüklə müqayisə etməməliyik. Ağrının böyüklüyünü ölçən vahid yoxdur. Birinə kiçik görünən hadisə başqasının daxilində illərlə yığılan hisslərin son nöqtəsi ola bilər.

Bəzən insanı tükəndirən bir hadisə deyil, uzun müddət yığılıb qalan hadisələrdir. Deyilməyən sözlər, qarşılıqsız qalan qayğı, dəfələrlə təkrarlanan məyusluqlar, özünü izah etməkdən yorulmaq, hər dəfə yenidən ayağa qalxmaq məcburiyyəti... Bir gün kiçik bir səbəb insanı ağlada bilər. Ətrafdakılar təəccüblənər: “Buna görəmi belə oldun?” Halbuki o göz yaşları yalnız həmin ana aid deyil. Bəzən insan son damlanın ağırlığına görə deyil, uzun müddət dolmuş bir qabın daşmasına görə ağlayır.

Belə anlarda özümüzə qarşı daha mərhəmətli olmalıyıq. Hər yorğunluğun səbəbini dərhal tapmaq, hər ağrını bir gündə aradan qaldırmaq, hər şeyi əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq mümkün deyil. Bəzən insana zaman, bəzən istirahət, bəzən açıq söhbət, bəzən də peşəkar dəstək lazımdır. Əsas məsələ özümüzü bu vəziyyətdə olduğumuza görə cəzalandırmamaqdır. Çünki insanın çətinlik çəkməsi onun həyatın öhdəsindən gələ bilmədiyini göstərmir. Bəzən sadəcə uzun müddət çox şeyin öhdəsindən gəlməyə çalışmış olur.

Özümüzə bir sual verək: Ən yaxın dostumuz bizim yaşadıqlarımızı yaşasaydı, ona necə davranardıq? Yəqin ki, onu danlamaz, niyə bu qədər yorulduğuna görə qınamaz, hər şeyi dərhal həll etməsini tələb etməzdik. Ona bir az dincəlməyi, özünə vaxt ayırmağı, hisslərini gizlətməməyi söyləyərdik. Bəs niyə eyni mərhəməti özümüzə göstərməkdə çətinlik çəkirik? Niyə başqalarının səhvlərini anlayışla qarşılayır, öz səhvlərimizi isə illərlə yaddaşımızda saxlayırıq? Niyə başqasının yorğunluğunu haqlı hesab edir, öz yorğunluğumuzu zəiflik kimi görürük?

Bəlkə də özümüzə qarşı münasibətimizi dəyişməyin vaxtıdır. Hər zaman güclü olmağa çalışmaq əvəzinə, özümüzə insan olmaq haqqı verməliyik. Hər suala cavabımızın, hər problemə həllimizin, hər ağrıya səbrimizin olması mümkün deyil. Bəzən bilməmək, bacarmamaq, yorulmaq və dayanmaq da həyatın bir hissəsidir. İnsan hər gün eyni gücdə ola bilməz. Hər səhər dünənkindən daha cəsarətli oyanmaya bilər. Bəzən irəli getmək üçün bir addım atmaq, bəzən isə özünü qorumaq üçün dayanmaq lazımdır.

Ən əsası, güclü görünməklə həqiqətən güclü olmaq arasında fərq var. Güclü görünən insan heç vaxt ağlamaya bilər, amma həqiqətən güclü insan ağladıqdan sonra özünü toparlamağın yollarını axtarar. Güclü görünən insan heç kimdən kömək istəməz, amma həqiqətən güclü insan hər şeyi təkbaşına etməyin mümkün olmadığını qəbul edər. Güclü görünən insan ağrısını gizlədər, amma həqiqətən güclü insan ağrısının həyatını idarə etməsinə imkan verməmək üçün onunla üzləşməyə çalışar.

İnsan həyat boyu çox şeyi itirə bilər: fürsətləri, münasibətləri, əvvəlki inamını, bəzən də özünə dair təsəvvürlərini. Ancaq bütün bu itkilərin içində özünə qarşı mərhəmətini itirməməsi vacibdir. Çünki insanın özünə münasibəti onun yenidən ayağa qalxmaq gücünə təsir edir. Özünü daim günahlandıran, hisslərini kiçildən, hər çətinliyə görə özünü qınayan insanın yükü daha da ağırlaşır. Özünü anlamağa çalışan insan isə yaşadıqlarına başqa bir nöqtədən baxmağı öyrənir. O, hər şeyin onun nəzarətində olmadığını qəbul edir, amma özünə necə yanaşacağını seçmək imkanını qoruyur.

Bəlkə də bu dünyada ən çox ehtiyac duyduğumuz şeylərdən biri insanın güclü tərəfləri qədər yorğun tərəflərinin də qəbul edilməsidir. Hər kəsin bizi alqışlamasına ehtiyac yoxdur. Bəzən bir nəfərin yanımızda qalması, sözümüzü dinləməsi, bizi düzəltməyə çalışmadan anlamağa çalışması kifayətdir. Hər kəsin bizi güclü hesab etməsinə də ehtiyac yoxdur. Bəzən özümüzə belə demək kifayətdir: “Mən yorulmuşam. Bu, məni dəyərsiz etmir. Hər şeyi bu gün həll etməli deyiləm. Bir az dayanmaq haqqım var.”

İnsan həmişə mübarizə aparmaq məcburiyyətində deyil. Hər gün qalib gəlməli, hər çətinliyi səssizcə aşmalı, hər itkidən sonra heç nə olmamış kimi yoluna davam etməli deyil. Bəzən həyatın içində qalmağın özü böyük bir səydir. Bəzən səhəri açmaq, yenidən cəhd etmək, birinə inanmaq, özünə kiçik bir yaxşılıq etmək də irəliləyişdir. Bunları heç kim görməyə bilər. Heç kim alqışlamaya bilər. Amma insanın həyatında ən mühüm dəyişikliklər bəzən məhz belə səssiz anlarda başlayır.

Və bəlkə də bir gün anlayacağıq ki, bizi həqiqətən güclü edən heç vaxt yıxılmamağımız deyilmiş. Özümüzə yıxılmaq haqqı verməyimiz, ehtiyac duyduğumuz zaman əl uzatmağı bacarmağımız, ağrılarımızı gizlətmək əvəzinə onları anlamağa çalışmağımız imiş. Həyatın bütün ağırlığını daşımaq deyil, daşıya bilmədiyimiz yükün altında özümüzü itirməmək imiş.

Çünki insan yalnız dözdüklərindən ibarət deyil. O, həm də sevinmək, dincəlmək, sevilmək, anlaşılmaq və bəzən heç nə etmədən yaşamağın sakitliyini hiss etmək istəyən bir varlıqdır. Həmişə başqalarına dayaq olan insanın da söykənməyə ehtiyacı var. Həmişə təsəlli verən insanın da təsəlli eşitməyə, həmişə yol göstərənin də yolunu itirdiyi anda əlindən tutulmasına ehtiyacı var.

Bəlkə də bu gün özümüzə verə biləcəyimiz ən böyük hədiyyə güclü görünmək məcburiyyətindən bir az uzaqlaşmaqdır. Hisslərimizi inkar etmədən, yorğunluğumuzu gizlətmədən, ehtiyaclarımızdan utanmadan özümüzlə daha dürüst münasibət qurmaqdır. Hər kəsə hər şeyi sübut etməkdən vaz keçmək, hər yükü daşımağa çalışmamaq, özümüzü də qorunmağa layiq insanlar sırasında görməkdir.

Axı insan olmaq yalnız ayaqda qalmaq deyil. Bəzən oturub nəfəs dərmək, bəzən ağlamaq, bəzən kömək istəmək, bəzən də heç kimə heç nə izah etmədən sakit qalmaqdır. İnsan həmişə güclü olmaq məcburiyyətində deyil. Çünki bəzən insanın özünə göstərdiyi ən böyük güc, nəhayət, özünə qarşı mərhəmətli ola bilməsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.10.2026)