”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bəzən insanın içində elə bir nöqtə var ki, oraya qədər hər şeyə dözür. Susmağa, gözləməyə, anlamamağa, anlaşılmamağa, itirməyə, yenidən başlamağa, heç nə olmamış kimi yaşamağa... Sonra bir gün həmin nöqtəyə çatır və içində nəyinsə dəyişdiyini hiss edir. Daha əvvəl onu incidən hadisələrə əvvəlki kimi reaksiya vermir, kiminsə gedişinin arxasınca baxmır, qırılmış münasibətləri düzəltmək üçün özündən parçalar qoparmır. Elə bil içində illərlə danışan bir səs birdən susur. Amma bu, sakitlik deyil. Bu, insanın öz daxilində başlatdığı səssiz üsyandır. Və bəlkə də ən təhlükəli üsyan insanın başqalarına qarşı deyil, özünü məcbur etdiyi həyata qarşı başlatdığı üsyandır.
Mən artıq hər şeyə dözmək istəmirəm. Hər şeyi bağışlamaq, hər kəsin səbəbini anlamaq, hər kəsin yarasına məlhəm olub öz yarama yad qalmaq istəmirəm. Niyə həmişə anlayan tərəf mən olmalıyam? Niyə kimsə məni incitdikdə onun keçmişini, yaşadıqlarını, qorxularını, çətinliklərini düşünməliyəm, amma mən incinəndə heç kim mənim içimdə nələrin dağıldığını soruşmur? Niyə insanın yaxşılığı başqalarının rahatlığına çevrildikdə onun yorulmaq haqqı unudulur? Niyə səbirli olduğumuz üçün bizi sonsuz səbir sahibi, susduğumuz üçün bizi dərdsiz, ayaqda qaldığımız üçün bizi köməyə ehtiyacı olmayan insanlar hesab edirlər?
Bəlkə də biz özümüz buna şərait yaradırıq. Hər dəfə incikliyimizi udduqda, hər dəfə «eybi yoxdur» deyib özümüzü sakitləşdirdikdə, hər dəfə başqasının xətrinə dəyməsin deyə öz həqiqətimizi gizlətdikdə insanlara bir mesaj veririk: mənim də sərhədlərim var, amma onları keçə bilərsiniz. Mən də yoruluram, amma yorğunluğumu sizə göstərməyəcəyəm. Mənim də qəlbim var, amma onu qırmaq sizə baha başa gəlməyəcək. Sonra bir gün qarşımızda dayanıb özümüzdən soruşuruq: axı mən nə vaxtdan özümə bu qədər yad olmuşam?
İnsanın özünə yadlaşması birdən baş vermir. Bu, xırda güzəştlərlə başlayır. İstəmədiyi bir şeyə razılaşır, demək istədiyini demir, haqqı olanı tələb etmir, sevgisini itirməmək üçün öz ehtiyaclarını kiçildir. Əvvəlcə bunların hamısını sevgi adlandırır. Sonra fədakarlıq, səbir, anlayış, böyüklük... Özünü inandırmaq üçün sözlər tapır. Çünki insan bəzən həqiqətlə üzləşməkdənsə, özünə gözəl bir yalan danışmağa üstünlük verir. Həqiqət isə çox vaxt sadədir: sən kimisə itirməmək üçün özünü itirirsən.
Bəs özünü itirdikdən sonra qazandığın insan, münasibət, həyat həqiqətən sənə məxsus olurmu? Səni olduğun kimi qəbul etməyən birinin yanında qalmaq üçün hər gün bir az dəyişirsənsə, bir müddət sonra onun sevdiyi insanın sən olmadığını anlayırsan. O, sənin səssizliyini sevir, amma sən danışmaq istəyirsən. O, sənin anlayışını sevir, amma sən də anlaşılmaq istəyirsən. O, sənin həmişə yanında olmağına öyrəşib, amma sən də bir gün kiminsə yanında dincəlmək istəyirsən. Beləcə, münasibət davam edir, amma sən onun içində getdikcə azalır, görünməzləşir, öz həyatının kənarında dayanıb başqalarının rahatlığını seyr edən bir insana çevrilirsən.
Ən qəribəsi budur ki, bəzən insan onu ən çox incidən adamlara belə düşmən ola bilmir. Çünki qəlbindəki yaxşılıq ona nifrət etməyə imkan vermir. Anlayır, səbəblər axtarır, keçmişi xatırlayır, yaxşı günləri gözünün önünə gətirir. Bir vaxtlar deyilmiş gözəl sözləri, bölüşülmüş xatirələri, bir gülüşün yaratdığı istiliyi unuda bilmir. İnsan yaddaşı qəribədir: bəzən min ağrının içindən bir xoşbəxt anı seçib çıxarır və həmin anı itirməmək üçün bütün ağrılara dözməyə razı olur. Elə bil ürək özünü aldatmaq üçün ən gözəl xatirələrdən istifadə edir.
Amma yaxşı xatirələr pis münasibəti yaxşı münasibətə çevirmir. Bir insanın vaxtilə sənə verdiyi xoşbəxtlik bu gün sənə yaşatdığı ağrını haqlı etmir. Keçmişdə səni sevməsi bu gün səni incitməyə haqq qazandırmır. Bir zamanlar yanında olması həmişə yanında qalacağına dair müqavilə deyil. Bunu anlamaq asandır, qəbul etmək isə çətindir. Çünki biz bəzən insanın özünü deyil, onunla birlikdə yaşadığımız ehtimalı sevirik. Onunla ola biləcəyimiz insanı, yaşaya biləcəyimiz həyatı, gerçəkləşəcəyinə inandığımız gələcəyi... Sonra həmin ehtimalı itirməmək üçün reallığa göz yumuruq.
İnsan yalnız birini itirəndə yas tutmur. Bəzən heç vaxt yaşamadığı bir həyatın da yasını tutur. Baş tutmayan söhbətlərin, gəlməyən insanların, deyilməyən sözlərin, gerçəkləşməyən arzuların... Bir gün hər şeyin düzələcəyinə inanan özünün yasını tutur. O insanı gözləyən, hər hadisəyə məna verən, hər susqunluğun arxasında bir səbəb axtaran, hər gedişin geri dönüşünü xəyal edən əvvəlki özünü xatırlayır. Və anlayır ki, itirdiyi təkcə bir insan deyil. Bəzən onunla birlikdə zamanını, inamını, rahatlığını, hətta özünə olan hörmətinin bir hissəsini də itirib.
Bəs indi nə etməlidir? Hər şeyi unutmalıdırmı? Heç nə olmamış kimi yaşamalıdırmı? Hamını həyatından çıxarıb özünü qorumağa çalışmalıdırmı? Məncə, insanın qarşısındakı ən çətin sual budur: özünü qorumağı öyrənərkən necə özün olaraq qala bilərsən? Çünki ağrı insanı yalnız kədərləndirmir, həm də dəyişdirir. Bir vaxtlar ürəyi ilə yaxınlaşdığı insanlara sonradan şübhə ilə baxır. Bir vaxtlar asanlıqla inandığı sözlərə artıq ehtiyatla yanaşır. Qapısını döyən hər kəsi içəri buraxmır. Bu, bəzən müdriklikdir, bəzən də sağalmamış yaranın yaratdığı qorxudur. İkisini bir-birindən ayırmaq isə insanın öz daxilinə qarşı dürüst olmasını tələb edir.
Mən artıq hər şeyə dözmək istəmirəm. Amma daşlaşmaq da istəmirəm. Heç kimə inanmayan, heç kimə ehtiyac duymayan, hər yaxınlaşmada təhlükə axtaran birinə çevrilmək istəmirəm. Mən hələ də səmimiyyətə inanmaq istəyirəm. Bir insanın sözünün arxasında dayanmasına, verdiyi dəyəri sabah da xatırlamasına, sevgisini yalnız ehtiyacı olanda deyil, adi günlərdə də göstərməsinə inanmaq istəyirəm. Mən hələ də insanın insana yaxşı gələ biləcəyinə inanmaq istəyirəm. Sadəcə, bu dəfə özümə pis gəlmək bahasına kiməsə yaxşı gəlmək istəmirəm.
Çünki insanın ən böyük faciəsi həmişə tək qalması deyil. Bəzən onun ən böyük faciəsi yanında insanlar ola-ola özünü tək hiss etməsidir. Danışmağa adam tapdığı halda danışa bilməməsi, dərdini bölüşəcək qədər yaxın bildiyi insanların arasında belə sözlərini ölçüb-biçməsi, anlaşılmaq istədiyi yerdə özünü izah etməkdən yorulmasıdır. Elə bir vaxt gəlir ki, insan artıq «məni anlayın» demək istəmir. Çünki anlaşılmaq üçün özünü dəfələrlə izah etmək, qəlbinin hər küncünə işıq tutmaq, niyyətinin təmizliyini sübut etmək də yorucu bir mübarizəyə çevrilir.
Halbuki insanın hər şeyi izah etməyə borcu yoxdur. Hər kəsin özünü müdafiə etmək üçün məhkəməyə çevirdiyi bir həyatı olmamalıdır. Sənin susmağın günahını etiraf etməyin deyil. Yorulmağın zəiflik deyil. Bir münasibətdən uzaqlaşmağın qədirbilməzlik deyil. Bəzən getmək qarşı tərəfi cəzalandırmaq üçün deyil, özünü daha çox itirməmək üçündür. Bəzən bir qapını bağlamaq nifrətdən deyil, həmin qapının arxasında nə qədər gözlədiyini nəhayət xatırlamaqdan doğur.
Bununla belə, getmək həmişə asan olmur. İnsan bəzən özünü incidən yerdən ayrılmaq üçün belə öz daxilində uzun bir müharibə aparır. Ağlı deyir ki, bəsdir, ürəyi isə hələ bir az gözləmək istəyir. Ağlı reallığı göstərir, ürəyi xatirələri qabağa çəkir. Biri qapını bağlayır, o biri açarın səsini dinləyir. Və insan həmin iki səsin arasında qalır. Kənardan baxanlar bunu qərarsızlıq adlandırırlar. Halbuki bəzən bu, insanın bir vaxtlar bütün varlığı ilə inandığı şeydən ayrılmağın ağrısını yaşamasıdır. İnsan yalnız sevdiyindən deyil, sevgiyə bağladığı ümiddən də ayrılmalıdır.
Bəlkə də buna görə bəzi ayrılıqlar illərlə davam edir. İnsan fiziki olaraq gedir, amma daxilində həmin yerdə qalır. Bəzən bir küçə, bir mahnı, bir tarix, adi bir cümlə onu yenidən keçmişin ortasına qaytarır. O an özündən soruşur: mən sağalmamışam, yoxsa sadəcə xatırlamışam? Hər xatırlamaq geri qayıtmaq deyil. Hər ağrı yenidən məğlub olmaq demək deyil. Bəzən sağaldığımız yaranın izi qalır və həmin iz bizə bir vaxtlar nələrdən keçdiyimizi xatırladır. İnsan keçmişini silmədən də ondan azad ola bilər. Əsas məsələ xatirələrin artıq onun əvəzinə qərar verməməsidir.
Bəs həyat? Həyat niyə bu qədər çox şey öyrədir, amma öyrəndiklərimizi rahatlıqla yaşamağa imkan vermir? Niyə yaxşı insan olmaqla xoşbəxt olmaq həmişə üst-üstə düşmür? Niyə kiminsə qəlbini qırmamağa çalışdığımız halda öz qəlbimizin qırılmasına göz yumuruq? Niyə bəzi insanlar verdikləri sözləri unudur, amma o sözlərə inananlar onları illərlə yadda saxlayırlar? Niyə bir insanın həyatımıza gəlişi bəzən dünyamızı dəyişir, gedişi isə bizi özümüzdən belə şübhələndirir?
Bu sualların hamısına cavab tapmaq mümkün deyil. Bəlkə də həyatın ədalətsiz görünən tərəfi elə bundadır: hər kəs eyni dərinlikdə hiss etmir, eyni məsuliyyətlə sevmir, eyni vicdanla yaşamır. Sənin üçün böyük məna daşıyan bir şey başqası üçün ötəri hadisə ola bilər. Sənin illərlə qoruduğun bir münasibəti kimsə bir gün düşünmədən kənara qoya bilər. Sənin gecələr cavab axtardığın bir sualın qarşı tərəf üçün heç vaxt sual olmaması da mümkündür. Bu həqiqət insanı incidir, amma eyni zamanda onu bir illüziyadan azad edir: hər kəsin qəlbində bizim verdiyimiz dəyərin eyni ölçüdə yaşamasını təmin edə bilmərik.
Bunu qəbul etmək insanı sevgidən imtina etməyə deyil, sevgini daha ayıq yaşamağa aparmalıdır. Çünki sevgi özünü unutmaq deyil. Sədaqət özünü cəzalandırmaq deyil. Fədakarlıq bütün məsuliyyəti təkbaşına daşımaq deyil. Bağışlamaq baş verənləri yox saymaq deyil. Ən əsası, kimisə anlamaq onun davranışlarını qəbul etməyə məcbur olmaq demək deyil. Biz insanları anlaya, onların niyə belə davrandığını görə, hətta onlara qarşı kin saxlamadan yolumuza davam edə bilərik. Anlamaqla razılaşmaq arasında, bağışlamaqla yenidən etibar etmək arasında fərq var. Bu fərqi öyrənmək bəzən insanın özünə verdiyi ən böyük azadlıqdır.
Mən artıq hər şeyə dözmək istəmirəm. Amma həyatın qarşısında da təslim olmaq istəmirəm. Yorulmuşamsa, bunu etiraf etmək istəyirəm. Ağrıyıramsa, gülümsəyərək gizlətməyə məcbur deyiləm. Bir şey mənə ağır gəlirsə, başqaları onu asanlıqla daşıyır deyə özümü zəif hesab etmək istəmirəm. Mənim yolum mənimdir. Mənim keçdiyim məsafəni, içimdə apardığım mübarizələri, hansı gecələrdə hansı fikirlərlə baş-başa qaldığımı heç kim tam bilə bilməz. Ona görə də həyatımı başqalarının məni necə qiymətləndirəcəyinə görə qurmaq istəmirəm.
İnsan bəzən özünə qayıtmaq üçün hamının gözündə yaxşı görünmək arzusundan əl çəkməlidir. Çünki hamını razı salmaq mümkün deyil. Sən susanda da səni yanlış anlayan olacaq, danışanda da. Kömək edəndə də niyyətini sorğulayan tapılacaq, etməyəndə də. Qaldıqda da qınanacaqsan, getdikdə də. Onda niyə həyatını bütün bu ehtimalların qarşısında özünü müdafiə etməyə sərf edəsən? Niyə başqalarının gözündə yaxşı insan qalmaq üçün öz gözündə hər gün bir az kiçiləsən? Bəlkə də yetkinlik hamının səni anlamasını gözləməkdən vaz keçib öz həqiqətinə sahib çıxmaqdır.
Amma öz həqiqətinə sahib çıxmaq da özünü həmişə haqlı hesab etmək deyil. İnsan özünə qarşı da dürüst olmalıdır. Bəzən biz də gecikmişik, bəzən biz də yanlış anlamışıq, bəzən qorxumuzdan susmuş, bəzən qürurumuzdan danışmamışıq. Bəzən kiminsə bizə etmədiyini başqasından gözləmişik. Bəzən öz ağrımızın içində başqasının ağrısını görməmişik. İnsan olmaq yalnız incinən tərəf olmaq deyil; bəzən bilmədən incidən tərəf də olmaqdır. Özümüzü qorumaq istəyiriksə, özümüzün də qırdığımız yerlərə baxmalıyıq. Ancaq bu baxış bizi sonsuz günahkarlığa məhkum etməməli, məsuliyyətimizi dərk edib dəyişməyə imkan verməlidir.
Bəlkə də mənim bu gün istədiyim şey çox sadədir: daha az yalan, daha az bəhanə, daha az yarımçıq münasibət. Dediyinin arxasında dayanan insanlar, yoxluğumu yalnız ehtiyac duyanda xatırlamayan dostlar, sevgini sözlərlə deyil, davranışlarla da göstərən bir ürək. Özümü olduğumdan başqa cür göstərmədən danışa biləcəyim bir yer. Yorulduğumda güclü görünmək məcburiyyətində qalmadığım bir münasibət. Susduğumda məni dərhal mühakimə etməyən, danışdığımda sözlərimin içində gizlənən ağrını da eşitməyə çalışan biri. Bəlkə də bunlar böyük istəklər deyil. Sadəcə, uzun müddət azla kifayətlənən insanın nəhayət özünə yaraşan münasibəti istəməsidir.
Və bəlkə də ən çox bunu arzulayıram: bir gün özümü izah etməyə ehtiyac duymadan rahat nəfəs almağı. Hər gələn səsdən təhlükə gözləməməyi, hər susqunluğun arxasında ayrılıq axtarmamağı, hər yaxşılığın qarşılığında bir gün hesab soruşulacağından qorxmamağı. Bir insanın yanında özümü müdafiə etmədən, keçmişimi sübut etmədən, niyyətimi izah etmədən sadəcə mən olaraq qala bilməyi. Çünki insanın əsl rahatlığı hər şeyin mükəmməl olduğu yerdə deyil, özünün daim mübarizə aparmalı olmadığı yerdə başlayır.
Bilmirəm, həyat mənə bundan sonra nə gətirəcək. Bəlkə yenə yanılacağam, bəlkə yenə kiməsə inanacağam, bəlkə bir gün yenidən bir insanın sözündə özümə yer tapacağam. Mən gələcəyi bağlamaq istəmirəm. Sadəcə, keçmişin qapısında keşik çəkməkdən yorulmuşam. Bir vaxtlar niyə belə oldu deyə soruşduğum sualların hamısına cavab tapmasam da, həyatımı həmin sualların içində saxlamaq istəmirəm. Hər şeyin səbəbini bilmədən də yoluma davam edə bilərəm. Hər kəsdən üzr gözləmədən də özümü azad edə bilərəm. Hər yaraya bir izah tapmadan da sağalmağa başlaya bilərəm.
Çünki bəzən insanın özünə verdiyi ən vacib cavab heç bir sözə sığmır. O cavab bir qərardır. Daha özünü yarı yolda qoymamaq qərarı. Başqalarının rahatlığı üçün öz ağrısını kiçiltməmək qərarı. Sevilmək naminə öz dəyərindən imtina etməmək qərarı. Hər gedənin arxasınca özündən bir parça göndərməmək, hər qapı bağlananda özünü günahlandırmamaq, hər itkinin içində özünü də itirməmək qərarı.
Mən artıq hər şeyə dözmək istəmirəm. Bu cümlədə nə kiməsə ünvanlanmış bir hədə var, nə də dünyaya qarşı qaldırılmış bir silah. Burada yalnız illərlə özünü susdurmuş bir insanın nəhayət öz səsini eşitməsi var. Mən artıq dözməyi həyatın yeganə şərti hesab etmək istəmirəm. Hər ağrını taleyin hökmü, hər ayrılığı öz günahım, hər susqunluğu qəbul etməli olduğum bir cəza kimi görmək istəmirəm. Mən yaşamaq istəyirəm. Sadəcə nəfəs almağı deyil, içimdəki həyatın da nəfəs almasını istəyirəm. Özümə qarşı daha mərhəmətli, insanlara qarşı daha ayıq, sevgiyə qarşı daha dürüst olmaq istəyirəm.
Və əgər bir gün yenidən qapımı döysələr, mən o qapını qorxudan açmayacağam, tənhalıqdan da bağlamayacağam. Əvvəlcə özümə baxacağam. İçimdəki səsə qulaq asacağam. Çünki nəhayət anlamağa başlayıram: həyatımda qalmağa layiq olan insanları seçmək mənim haqqımdır, amma həmin seçim zamanı özümü itirməmək də mənim məsuliyyətimdir.
Bəlkə də insanın azadlığı hər şeyə qalib gəlməkdə deyil. Bəzən azadlıq, nəhayət, özünə qarşı uduzmağı dayandırmaqdır.
Və mən bu dəfə özümü seçmək istəyirəm.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(22.10.2026)
