İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı milli təfəkkürün və ruhun ən qədim, ən zəngin xəzinələrindən biridir. Bu xəzinənin içərisində alqışlar, yəni xeyir-dualar insan mənəviyyatını, xeyirxahlıq fəlsəfəsini və estetik zövqü özündə cəmləşdirən xüsusi bir jandır. Məişət folklorumuzun ayrılmaz hissəsi olan alqışlar sadəcə anlıq bir xoş arzu ifadəsi deyil, minilliklər boyu süzülüb gələn xalq hikmətinin, humanizminin və milli dəyərlərinin poetik təzahürüdür. Bu bədii nümunələrin yaranma tarixi insanın təbiət, kainat və sözün gücü ilə bağlı ilk təsəvvürlərinə – totomistik və animistik inanclarına gedib çıxır.
Qədim türk təfəkküründə sözün magik və hərəkətverici gücünə, yəni sakral mahiyyətinə dərin inam var idi. Şamanlıq və qədim inanclardan süzülüb gələn bu mistik anlayışa görə, ürəkdən və xoş niyyətlə deyilən hər bir söz kainatın nizamına təsir edir, müsbət enerjini reallığa çevirmək gücünə malik olur. Sosial-psixoloji baxımdan da alqışlar cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmət, həmrəylik və empatik bağ formalaşdıraraq, folklorumuzdakı qarğışların (bədduaların) tam ziddinə olaraq insani münasibətlərdə qurucu və birləşdirici bir missiya daşıyır.
Sözün bu sakral və birləşdirici gücü formal baxımdan da özünəməxsus bir bədii çərçivə tələb etmiş, nəticədə alqışların ritmik və ahəngdar poetik strukturu formalaşmışdır. Alqışlar əksər hallarda daxili qafiyələrə, alliterasiya və assonansa söykənir ki, bu da onların həm hafizədə rahat qalmasını, həm də nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülməsini təmin edir. Eyni zamanda, xalq öz arzusunu daha təsirli etmək üçün təbiət hadisələrindən, dörd əsas elementdən – su, od, torpaq, havadan və müqəddəs rəmzlərdən geniş istifadə etmişdir. "Su kimi əziz ol", "Ocağın sönməsin", "Ağ saxsağan ağacda qalsın, ömrün uzun olsun" kimi ifadələrdə təbiətlə insan varlığı arasında qurulan bu poetik paralellər alqışların bədii gücünü qat-qat artırır.
Bu poetik incəliklər və dərin məcazlar sistemi insan həyatının demək olar ki, bütün mərhələlərini – doğumundan ömrünün sonunadək olan hər bir anını bədii salnamə kimi əhatə edir. Cansağlığı və ömür diləyən "Yüz yaşayasan, ömrün su kimi aydın və uzun olsun", "Başı bəlalı, əli xəstəli görməyəsən" kimi ifadələr insanın fərdi varlığını qorumağa xidmət edir. Ailə və ocaq müqəddəsliyini tərənnüm edən "Qoşa qarıyasınız", "Beşiyin boş qalmasın, evindən körpə qəhqəhəsi əskik olmasın" kimi alqışlar nəslin davamlılığını vurğulayır. Məhsul yığımı, sənətkarlıq və zəhmətlə bağlı olan "Süfrən bərəkətli, əlin düşərli, qazancın halal olsun", "Zəhmətin zay olmasın" kimi dualar insanın zəhmətinə dəyər verir. Yola çıxan, yeni işə başlayan insanlara dayaq olan "Yolun açıq, qədəmin mübarək olsun", "Aydınlığa çıxasan" ifadələri isə sosial həyatda mənəvi arxaya çevrilir.
Zaman keçdikcə bu milli alqışlar İslam mədəniyyətinin etik dəyərləri ilə də qovuşaraq "Allah köməyin olsun, etdiyin yaxşılıq qabağına nur olub çıxsın" və s. kimi mənəvi-ruhani müstəviyə keçmişdir.
Əsrlər boyu formalaşan bu zəngin məzmun göstərir ki, alqışlar təkcə qədim folklor abidəsi kimi arxivlərdə hifz olunan material deyil, canlı yaşayış elementi kimi müasir nitq mədəniyyətimizin və etnoqrafiyamızın ayrılmaz hissəsidir. Günümüzdə kiçik bir xidmətə qarşı edilən "Çox sağ ol" ifadəsini dərhal "Əlin-qolun var olsun", "Var ol", "Yüz yaşa" kimi alqışların əvəz etməsi xalqımızın genetik xeyirxahlıq kodunun bariz göstəricisidir. Toy, nişan, evgördü, məhsul bayramları və digər el mərasimlərinin də bədii-fəlsəfi özülünü təşkil edən bu ifadələr nitqimizə istilik, münasibətlərimizə səmimiyyət gətirir.
Ümumiyyətlə, alqışlar Azərbaycan xalqının əsrlər boyu qoruyub saxladığı xeyirxahlıq, işıq və ümid fəlsəfəsinin sözdə təcəssümüdür. Qədim inanclardan süzülüb gələn, poetik ahənglə zənginləşən və insanın bütün yaşam yolunu xeyir-dua ilə əhatə edən bu sakral ifadələr müasir dövrdə də sosial münasibətlərimizi tənzimləyir və milli-mənəvi kimliyimizi yaşadır. Sözün işığına inanan bir xalqın yaratdığı bu unikal incilər gələcək nəsillər üçün də eninə və dərininə yaşayacaq ən qiymətlilər sırasında qalacaqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.10.2026)
