Rəqsanə Babayeva

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Mən taleyimlə hələ barışmamışam. Bunu nə üsyan olsun deyə söyləyirəm, nə də kiməsə içimdəki ağrını göstərmək üçün. Sadəcə, insanın içində elə suallar var ki, onları illərlə susdurmaq mümkün olsa da, öldürmək olmur. Hərdən sakitləşirlər, həyatın səs-küyünə qarışıb görünməz olurlar, insan da elə bilir ki, artıq hər şeylə barışıb. Sonra bir gecə, heç bir səbəb yoxmuş kimi, içindəki o köhnə səs yenidən oyanır. Və sən anlayırsan ki, bəzi yaralar sağalmayıb, sadəcə danışmaqdan yorulub. Bəzi suallar cavab tapmayıb, sadəcə soruşulmaqdan vaz keçilib. Bəzi etirazlar isə insanın içində elə dərin bir yerə çəkilib ki, artıq onları özündən başqa heç kim eşitmir.

Mən taleyimlə hələ barışmamışam. Çünki həyatın qarşıma çıxardığı hər şeyi müdriklik adı ilə qəbul edə bilmirəm. Hər itkinin bir dərs, hər ayrılığın bir xeyir, hər ağrının bir səbəb olduğunu söyləyən cümlələr var. Bəlkə də bəzi ağrılar bizə nəyisə öyrədir. Bəlkə insan çətinliklərin içindən keçərək özünü daha yaxşı tanıyır. Amma görəsən, biz hər ağrını mənalandırmağa çalışarkən onun sadəcə ağrı olmaq haqqını əlindən almırıqmı? Bəs insanın başına gələn hər şeydən bir hikmət çıxarmaq məcburiyyəti haradan yaranıb? Niyə bəzən sadəcə inciməyə, darıxmağa, qəzəblənməyə, “mən bunu istəmirdim” deməyə belə özümüzə icazə vermirik?

Mən hər şeyin bir səbəbi olduğuna inanmaq istəyirəm. İnsan inanmaq istəyir ki, yaşadığı heç nə boşuna deyil, itirdikləri onu hansısa həqiqətə aparır, bağlanan qapıların arxasında başqa yollar var. Çünki səbəbsizlik fikri insanın ruhuna ağır gəlir. Əgər bir şeyin mənası varsa, deməli, ağrıya dözmək mümkündür. Əgər bir gün hər şey aydınlaşacaqsa, deməli, bu günkü qaranlığa da tab gətirmək olar. Amma bəzən həyat heç bir izah vermir. Nə bir işarə göndərir, nə bir cavab pıçıldayır, nə də insanın içindəki qarışıqlığı sakitləşdirəcək bir hadisə baş verir. Həyat sadəcə davam edir. Sən isə cavabsız suallarınla onun içində yaşamağa məcbur qalırsan.

Ən çətini də budur: həyat davam edir, amma insanın içində nəsə dayanıb qalır. Hamı səni əvvəlki kimi görür, sən işinə gedirsən, danışırsan, gülümsəyirsən, gündəlik qayğılarını yerinə yetirirsən. Heç kim bilməsə də, içində bir hadisənin baş verdiyi günün içində yaşamağa davam edirsən. Təqvim dəyişir, illər keçir, amma ruhunun bir hissəsi hələ də həmin gündədir. Sanki zaman hamı üçün irəliləyib, yalnız sənin içindəki bir otağın qapısı bağlanıb və sən o qapını nə aça, nə də tamamilə unuda bilirsən.

Bəzən özümə sual verirəm: insan həqiqətən hər şeyə alışırmı, yoxsa sadəcə ağrısını daşımağın yolunu öyrənir? Darıxmaq keçirmi, yoxsa insan darıxdığı yoxluqla yaşamağa alışır? İtirmək unudulurmu, yoxsa xatirələr gündəlik həyatın içində səssiz bir yerə çəkilir? Bəlkə biz sağalmaq dedikdə ağrının yox olmasını deyil, onunla nəfəs almağı öyrənməyi nəzərdə tuturuq. Amma bu da o demək deyil ki, ağrı artıq yoxdur. Sadəcə, insan bəzən ağrısını heç kimə göstərmədən yaşamağı bacarır.

Mən bəzən taleyə də incik düşürəm. Bunu etiraf etməkdən çəkinmirəm. Çünki insanın içindəki hər hissi dərhal düzəltməyə, hər etirazını susdurmağa, hər qəzəbini bağışlamağa çevirməyə ehtiyac yoxdur. Bəzən insanın daxilindəki üsyan da onun həqiqətidir. Bəzən “niyə?” deyə soruşmaq inamsızlıq deyil, yaşananların ağırlığını anlamaq cəhdidir. Bəzən insanın göyə baxıb cavab gözləməsi, sonra heç nə eşitmədiyi üçün susması da bir dua qədər səmimi ola bilər.

Mənim suallarım var. Niyə bəzi insanlar bütün sevgilərini verdikləri halda sevgisiz qalırlar? Niyə kiminsə yanında olmaq üçün əlindən gələni edənlər bir gün özlərini ən tənha yerdə tapırlar? Niyə bəzi arzular insanın içində illərlə yaşayır, amma gerçəkliyə çevrilmək üçün bircə fürsət də tapmır? Niyə bəzən insanın ən çox ehtiyac duyduğu şey ona ən gec çatır? Niyə həyat bəzi qapıları insanın qarşısında açır, amma içəri girmək üçün lazım olan gücü, zamanı və şəraiti eyni anda vermir?

Bilirəm, bu sualların hamısının cavabı yoxdur. Bəlkə də bəzilərinin cavabı bizim bilmədiyimiz qədər mürəkkəbdir. Amma cavabın olmaması sualın əhəmiyyətini azaltmır. İnsan yalnız cavab aldığı suallardan ibarət deyil. Bəzən insanın kim olduğunu onun cavabları yox, nəyin qarşısında susa bilmədiyi müəyyən edir. Mən də hər şeyin qarşısında susmaq istəmirəm. Heç olmasa öz içimdə həqiqəti olduğu kimi demək istəyirəm: bəli, mən də yoruluram. Mən də bəzən həyatın qarşıma çıxardığı hadisələri qəbul etməkdə çətinlik çəkirəm. Mən də hər şeyi anlayacaq qədər müdrik, hər ağrını daşıyacaq qədər güclü, hər itkiyə təmkinlə baxacaq qədər hazırlıqlı deyiləm.

Bəs niyə insan həmişə güclü olmalıdır? Kim müəyyən edib ki, yaşadığı hər çətinlikdən sonra ayağa qalxmalı, hər dəfə yenidən başlamalı, hər zərbədən sonra daha da möhkəmlənməlidir? Bəlkə bəzən insanın sadəcə oturub yorulduğunu etiraf etməyə ehtiyacı var. Bəlkə hər mübarizənin içində bir qalibiyyət axtarmaq da başqa cür yorğunluq yaradır. Hər dəfə yıxıldığımız yerdən dərhal qalxmaq məcburiyyətində deyilik. Bəzən yıxıldığımız yerdə bir az qalmaq, başımıza gələnləri anlamağa çalışmaq, içimizdə dağılanları yas tutmaq da insan olmağın bir hissəsidir.

\Biz çox vaxt ağrının içində belə düzgün görünməyə çalışırıq. Kədərimizi ölçülü yaşayırıq, qəzəbimizi gizlədirik, incikliyimizi yumşaldırıq. İnsanlar narahat olmasın deyə özümüzü sakitləşdiririk. Sanki ağrı çəkən insanın da davranış qaydaları var: çox danışmamalı, çox ağlamamalı, başqalarını yormamalı, tezliklə özünə gəlməlidir. Halbuki ruhun da öz vaxtı var. Heç kim ona saat göstərib “artıq bəsdir” deyə bilməz. İnsan bir şeyi nə vaxt qəbul edəcəyini, nədən nə vaxt ayrılacağını, hansı ağrının içindən nə zaman çıxacağını həmişə özü də bilmir.

Bəlkə də mənim taleyimlə barışmamağımın bir səbəbi budur: mən özümü tələsdirə bilmirəm. İçimdə hələ cavabını tapmayan şeylər olduğu halda, özümə “hər şey yaxşıdır” demək istəmirəm. Hər itkinin məni gücləndirdiyini iddia edə bilmirəm. Hər ayrılığın məni daha müdrik etdiyinə inana bilmirəm. Bəzən itirdiyimiz şey bizi gücləndirmir, sadəcə dəyişdirir. Bəzən yaşadığımız hadisədən sonra daha müdrik deyil, daha ehtiyatlı oluruq. Daha cəsarətli deyil, daha qorxaq oluruq. Daha möhkəm deyil, daha həssas oluruq. Və bu da insanın başına gələ biləcək həqiqi dəyişikliklərdən biridir.

Niyə hər yaradan sonra əvvəlki insana qayıtmalıyam? Bəlkə mən artıq əvvəlki insan deyiləm. Bəlkə yaşadıqlarım məndə heç vaxt tam sağalmayacaq izlər buraxıb. Bəlkə bəzi şeylərə əvvəlki kimi baxa bilməyəcəyəm, bəzi insanlara əvvəlki qədər asanlıqla inanmayacağam, bəzi arzuları əvvəlki həvəslə qovalamayacağam. Bu, mütləq məğlubiyyət demək deyil. Bəzən insanın dəyişməsi onun yaşadıqlarının həqiqətini qəbul etməsidir. Amma dəyişməyin də öz kədəri var. Çünki insan yalnız itirdiyi adamların, fürsətlərin və arzuların deyil, bir vaxtlar olduğu özünün də həsrətini çəkə bilər.

Bəzən keçmişdəki özüm üçün darıxıram. Hər şeyin mümkün olduğuna inanan, sabahın bu gündən yaxşı olacağını düşünən, bir xoş sözlə sevinən, bir ümidə ürəkdən bağlanan özüm üçün. Hələ bəzi sualları verməmiş, bəzi cavabları eşitməmiş, bəzi yoxluqların nə demək olduğunu anlamamış insan üçün. İndi o insanın yerində daha çox şeyi anlayan, amma daha çox şeydən çəkinən biri dayanır. Bəzən düşünürəm: böyümək dediyimiz şeyin bir hissəsi də budurmu? Dünyanı daha yaxşı anlamaqla yanaşı, onun qarşısında daha müdafiəsiz olduğunu hiss etmək?

Mən taleyimlə hələ barışmamışam, çünki bəzi şeylərin niyə belə baş verdiyini bilmirəm. Bəzi ayrılıqları hələ də mənalandıra bilmirəm. Bəzi arzuların niyə yarımçıq qaldığını, bəzi insanların niyə bu qədər tez getdiyini, bəzi xoşbəxtliklərin niyə insanın əlinin içindəykən belə sürüşüb uzaqlaşdığını anlaya bilmirəm. Bəlkə bir gün anlayacağam. Bəlkə illər sonra geriyə baxanda bu gün gördüyüm mənzərə mənə başqa cür görünəcək. Amma bu günün içində dayanıb sabahın müdrikliyini özümə zorla qəbul etdirə bilmərəm.

Mən bu günün ağrısını bu günün həqiqəti kimi yaşamaq istəyirəm. Onu dərhal dərsə çevirmədən, gözəl cümlələrin arxasında gizlətmədən, özümü təsəlli etməyə məcbur etmədən. Çünki bəzən insanın ehtiyacı olan şey cavab deyil, öz sualının yanında bir az qala bilməkdir. Hər kəsin ona məsləhət verməsini deyil, yaşadığı şeyin ağırlığını inkar etməməsini istəyir. “Keçib gedəcək” sözünü eşitməkdən yorulanda, kimsə ona “bilirəm, indi çox ağırdır” desin istəyir. Hər şeyin yaxşı olacağına dair vəd deyil, indiki ağrısının da görünməyə haqqı olduğunu hiss etmək istəyir.

İnsan bəzən həyatla ona görə mübahisə edir ki, həyatı sevir. Əgər heç nə vecinə olmasaydı, soruşmazdı. Əgər arzuları olmasaydı, itirdiklərinə görə bu qədər yanmazdı. Əgər içində ümidin son qığılcımı da sönsəydi, taleyin qarşısında dayanıb cavab gözləməzdi. Bəlkə üsyanın kökündə də elə bu dayanır: insan hələ də başqa cür ola biləcəyinə inanır. Hələ də içində yaşamadığı bir həyatın ehtimalını daşıyır. Hələ də ürəyinin hansısa yerində “mənim üçün bundan başqa nə mümkündür?” sualı yaşayır.

Amma ümid də həmişə işıqlı bir hiss deyil. Bəzən ümid insanı ən çox yoran şeydir. Çünki ümid etdikcə gözləyirsən, gözlədikcə hər işarəyə məna verirsən, hər kiçik ehtimaldan bir gələcək qurursan. Sonra gerçəklik həmin gələcəyi dağıdır və sən yenidən özünü toplamalı olursan. Bəzən insan ümidsiz qalmaqdan yox, yenidən ümid edib yenidən incinməkdən qorxur. Ona görə də içində bir qapını bağlayır, amma açarı atmağa da ürəyi gəlmir. Nə tam inanır, nə tam vaz keçir. Nə gözləyir, nə də gözləmədiyini deyə bilir. Elə bil ruhu iki sahil arasında qalıb və hansı tərəfə üzəcəyini bilmir.

Bəlkə də insanın ən çətin vəziyyəti məhz budur: nə barışa bilir, nə də mübarizəsini davam etdirməyə güc tapır. İçində həm yorğunluq, həm etiraz var. Həm “bəsdir” deyir, həm də “bəlkə hələ hər şey bitməyib”. Həm geridə qoymaq istəyir, həm də itirdiyinin yerini boş saxlamaqdan vaz keçə bilmir. Bu ziddiyyət insanı zəif etmir. Sadəcə, insan ruhunun həmişə bir istiqamətdə hərəkət etmədiyini göstərir. Bəzən biz eyni anda həm qəbul edə, həm də etiraz edə bilərik. Həm sevə, həm inciyə bilərik. Həm yaşamağa davam edib, həm də həyatımızın müəyyən bir tərəfi ilə barışmamış qala bilərik.

Mən artıq özümə bütün suallarımı bu gün cavablandırmaq məcburiyyəti qoymaq istəmirəm. Bəlkə də bəzi cavablar heç gəlməyəcək. Bəlkə bəzi hadisələrin mənası heç vaxt mənim anlaya biləcəyim şəkildə açılmayacaq. Bəlkə də həyat mənə borclu olduğum izahı verməyəcək. Bunu qəbul etmək asan deyil. Amma bir şey də var: cavabların yoxluğu mənim yaşamaq haqqımı əlimdən almamalıdır. Mən anlamadığım şeylərin içində də yaşaya bilərəm. Bütün suallarımı həll etmədən də sabaha çıxa bilərəm. İçimdə üsyan olduğu halda da gözəlliyi görə, bir insana sevgi göstərə, yeni bir arzunun yaranmasına imkan verə bilərəm.

Bəlkə barışıq dediyimiz şey də hər şeyi doğru hesab etmək deyil. Bəlkə barışmaq başımıza gələnləri bəyənmək, itirdiklərimizə görə minnətdar olmaq, hər ağrının qarşısında baş əymək demək deyil. Bəlkə barışıq yalnız özümüzlə müharibəni dayandırmaqdır. Yaşadıqlarımıza görə özümüzü günahlandırmamaq, keçmişdə dəyişdirə bilmədiyimiz qərarlara görə bu günü də cəzalandırmamaq, həyatın bütün suallarına cavab tapmasaq belə özümüzü yaşamağa layiq bilməkdir.

Mən hələ taleyimlə barışmamış ola bilərəm. Amma bu, onun qarşısında əbədi diz çökəcəyim demək deyil. Mən hələ də soruşa, etiraz edə, inciyə, ağlaya, bəzi şeylərin niyə belə olduğunu anlaya bilmədiyimi etiraf edə bilərəm. Özümü dərhal bağışlamağa, hər şeyi gözəl bir nəticəyə bağlamağa, ağrımdan mənəvi üstünlük düzəltməyə məcbur deyiləm. Mən insanam. Bəzən inanıram, bəzən şübhə edirəm. Bəzən ümid edirəm, bəzən ümidin özündən yoruluram. Bəzən həyatın mənasını duyuram, bəzən isə onun qarşısında cavabsız qalmış bir sual kimi dayanıram.

Və bəlkə də mənim ən səmimi həqiqətim elə budur: mən hələ bitməmişəm. İçimdə hələ cavab gözləyən suallar, yaşamaq istəyən arzular, etiraz edən bir ruh var. Mən hər şeyi anladığımı iddia etmirəm. Mən hər şeylə barışdığımı da demirəm. Sadəcə, bu gün olduğum yerdən özümə yalan danışmadan davam etməyə çalışıram. Bəlkə sabah başqa cür düşünəcəyəm. Bəlkə illər sonra bu günün ağrısına başqa gözlə baxacağam. Amma bu gün mənim içimdə nə varsa, onu inkar etməyəcəyəm.

Çünki insanın ruhu hər zaman sakitlik axtarmır. Bəzən həqiqət axtarır. Bəzən cavab istəyir. Bəzən də heç bir cavabın onu tam sakitləşdirə bilməyəcəyini bilə-bilə hayqırmaq istəyir. Mənim içimdə də elə bir səs var. O səs nə həyatı bütövlükdə rədd edir, nə də hər şeyə kor-koranə razılaşır. O, sadəcə soruşur: mənim də arzularımın gerçəkləşdiyi, içimdəki yükün bir az yüngülləşdiyi, sevdiklərimlə daha çox zaman keçirə bildiyim, özümü daim nəyəsə çatdırmağa çalışmadığım bir həyat mümkün deyilmi? Mən də bir gün yalnız dözməklə deyil, həqiqətən sevinərək yaşaya bilmərəmmi?

Bu sualların qarşısında hazır cavabım yoxdur. Amma onları soruşmaqdan da vaz keçmək istəmirəm. Çünki mənim üsyanım yaşamaqdan imtina deyil. Mənim üsyanım, bütün ağrılara baxmayaraq, həyatdan daha çoxunu istəməyimdir. Mən yalnız dözmək istəmirəm. Yalnız güclü görünmək, itkilərimi gizlətmək, yaralarımı daşımaq, hər şeyə alışmaq istəmirəm. Mən yaşadığımı hiss etmək istəyirəm. Bir gün içimdəki sualların hamısı susmasa da, heç olmasa onların arasında rahat nəfəs ala bilmək istəyirəm.

Mən taleyimlə hələ barışmamışam. Bəlkə heç vaxt hər şeyi tam qəbul etməyəcəyəm. Bəlkə bəzi suallar ömrümün sonuna qədər mənimlə gələcək. Amma bu gün özümə bir söz verirəm: cavab tapa bilmədiyim üçün özümü günahlandırmayacağam. Hər ağrını mənalandıra bilmədiyim üçün özümü zəif saymayacağam. Hər şeyə razı olmadığım üçün özümü nankor hesab etməyəcəyəm. Mənim də etiraz etməyə, yorulmağa, yenidən ümid etməyə, öz yolumu axtarmağa haqqım var.

Bəlkə həyatla barışmaq bir gün gələcək. Bəlkə gəlməyəcək. Amma mən bu gün nə tam təslim oluram, nə də özümü yalandan sakitləşdirirəm. Mən suallarımı da, ağrımı da, ümidimi də özümlə götürüb yoluma davam edirəm. İçimdə hələ bir hayqırtı var və mən onu susdurmaq istəmirəm. Çünki bəzən insanın içindəki səsin eşidilməsi üçün əvvəlcə onun özünün həmin səsdən qorxmaması lazımdır.

Mən taleyimlə hələ barışmamışam. Amma öz ruhumun səsini eşitməkdən də vaz keçməmişəm. Bəlkə hələlik bu, mənim barışığım deyil. Bəlkə bu, yalnız yolun ortasında verdiyim bir nəfəsdir. Amma bu nəfəs mənimdir. Bu suallar mənimdir. Bu həyat da, bütün yarımçıqlığı və anlaşılmazlığı ilə, mənim yaşamağa davam etdiyim həyatdır.

Və bu gün taleyin qarşısında son sözümü demirəm. Sadəcə, üzünə baxıb soruşuram: “Mən hələ buradayam. Bəs mənim yaşamadığım həyatın cavabı haradadır?”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.10.2026)