Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi

Bəzən insan illərlə yaşayır, amma öz həyatına başladığını hiss etmir. Günlər keçir, fəsillər dəyişir, insanlar gəlib-gedir, məsuliyyətlər artır, arzular isə səssizcə bir küncə çəkilir. İnsan hər səhər oyanır, görməli olduğu işləri görür, kiminsə qayğısına qalır, kiminsə könlünü alır, kiminsə gözləntisini qarşılayır. Hər şey öz qaydasında görünür. Amma bir gün, heç gözləmədiyi bir anda, içindən qəribə bir sual keçir: mən bütün bunların içində özüm üçün nə yaşamışam?

Bu sualın cavabı həmişə asan olmur. Çünki insan bəzən başqaları üçün yaşamağı o qədər yaxşı öyrənir ki, öz istəklərini tanımaq qabiliyyətini belə itirir. Nəyi sevdiyini, nədən xoşlandığını, əslində necə bir həyat arzuladığını düşünməyə vaxt tapmır. Hətta ona “Nə istəyirsən?” deyə soruşanda belə, əvvəlcə ətrafındakıların nə istədiyini düşünür. Sanki öz arzularının belə icazəyə ehtiyacı var.

Uşaqlıqdan bizə müxtəlif rollar verilir. Kiminsə övladı, kiminsə bacısı, kiminsə dostu, kiminsə dayağı oluruq. Böyüdükcə bu rollara yeniləri əlavə edilir. Hamının etibar etdiyi insan, hər çətinlikdə köməyə çağırılan adam, heç vaxt şikayət etməyən dost, ailənin yükünü daşıyan övlad, hər şeyə dözən güclü insan... Zamanla bu rollar kimliyimizin bir hissəsinə çevrilir. Ancaq bir həqiqəti unutmaq olmaz: insan bütün bu rollardan ibarət deyil. Onların arxasında öz arzuları, qorxuları, ehtiyacları və yaşamaq istədiyi bir ömür olan ayrıca bir insan dayanır.

Bəzən ən məsuliyyətli insanlar özlərini ən çox unudan insanlardır. Çünki onlar başqalarının ehtiyaclarını görməyə alışırlar, amma öz ehtiyaclarını görməyi təxirə salırlar. Kimsə çətinlik çəkəndə yanında olurlar, kimsə ağlayanda təsəlli verirlər, kimsə kömək istəyəndə öz işlərini bir kənara qoyurlar. Onların ürəyi başqalarına yer tapır, amma özlərinə gələndə həmişə bir bəhanə yaranır: indi vaxtı deyil, bir az sonra, işlər düzələndən sonra, hamı rahatlaşandan sonra...

Amma həyatın qəribə bir xüsusiyyəti var: işlər heç vaxt tamamilə bitmir. Bir məsuliyyətin ardınca başqası gəlir, bir problemin həlli başqa bir problemin başlanğıcına çevrilir. İnsan bütün çətinliklərin sona çatmasını gözləsə, bəlkə də öz həyatını yaşamağa heç vaxt vaxt tapmayacaq. Çünki həyat problemsiz günlərin gəlməsini gözləmək deyil. Həyat problemlərin içində belə özünə yer ayıra bilməkdir.

Bəs insan niyə özünü bu qədər təxirə salır? Bəzən bunun arxasında sevgi dayanır. Bəzən qorxu. Bəzən də illərlə içimizə yerləşmiş bir inanc: əvvəl başqaları, sonra mən. Bizə elə gəlir ki, özümüzü düşünəndə eqoist oluruq, öz rahatlığımızı seçəndə kimisə yarı yolda qoyuruq, istəklərimizin arxasınca gedəndə sevdiklərimizə qarşı haqsızlıq edirik. Halbuki insanın özünü düşünməsi başqalarını sevməməsi demək deyil. Öz həyatına sahib çıxmaq heç kimin həyatını əlindən almaq deyil.

İnsan başqalarına dayaq ola bilər, amma özü də dayağa ehtiyac duya bilər. Güclü ola bilər, amma yorula bilər. Sevdikləri üçün fədakarlıq edə bilər, amma bəzən özünü seçə bilər. Bunların heç biri bir-birinə zidd deyil. Biz yalnız özümüzü unutduğumuz zaman yaxşı insan olacağımıza inanmağa başlayanda fədakarlığı özümüzdən imtina ilə qarışdırırıq.

Bəzən insanın ən böyük qorxusu başqalarının onu sevməməsi deyil, özünü seçdiyi üçün sevilməməsidir. O, illərlə hamının rahatlığına uyğunlaşır, hər kəsin istəyini nəzərə alır, öz fikrini deməzdən əvvəl qarşısındakının necə reaksiya verəcəyini hesablayır. Sonra bir gün dəyişmək, başqa cür yaşamaq, ürəyindən keçən qərarı vermək istəyir. Amma həmin anda içində görünməz bir səs onu saxlayır: bəs incilərsə? Bəs məni yanlış anlayarlarsa? Bəs məndən uzaqlaşarlarsa?

Beləcə insan öz həyatının qapısına qədər gəlir, amma içəri girməyə cəsarət etmir.

Bəzən bizə elə gəlir ki, həyatımızı dəyişmək üçün böyük bir hadisə baş verməlidir. Başqa şəhərə köçməli, işimizi dəyişməli, yeni insanlarla tanış olmalı, keçmişdə qalan hər şeyi geridə qoymalıyıq. Halbuki insanın həyatında ən böyük dəyişikliklər bəzən heç kimin görmədiyi kiçik qərarlarla başlayır. İstəmədiyi bir şeyə nəzakətlə “yox” deməklə, uzun müddətdir təxirə saldığı arzusuna vaxt ayırmaqla, özünü günahlandırmadan dincəlməklə, başqalarının fikrindən qorxduğu üçün imtina etdiyi bir addımı atmaqla...

İnsan öz həyatına bəzən elə həmin gün başlayır: ilk dəfə öz istəyini də vacib hesab etdiyi gün.

Bu, bir anda hər şeyi dəyişmək demək deyil. Həyat həmişə böyük qərarlar tələb etmir. Bəzən bir fincan çayı tələsmədən içmək, pəncərədən baxıb düşüncələrinə vaxt vermək, çoxdan oxumaq istədiyin kitabı açmaq, yorulduğunu etiraf etmək də özünə qayıtmağın bir yoludur. Çünki insanın özünə münasibəti yalnız böyük seçimlərdə deyil, gündəlik həyatının xırda anlarında da görünür. Özünə vaxt ayırmağa haqqı olduğunu qəbul etmək, öz hisslərini əhəmiyyətsiz saymamaq, hər boş dəqiqəni başqalarının ehtiyacları ilə doldurmamaq daxili azadlığın səssiz addımlarıdır.

Bəlkə də buna görə bəzi insanlar istirahət edəndə belə özlərini günahkar hiss edirlər. Sanki dayanmaq tənbəllikdir, dincəlmək zəiflikdir, heç nə etmədən özünlə qalmaq vaxt itkisidir. Onlar yalnız faydalı olduqları zaman dəyərli olduqlarına inanırlar. Kiməsə kömək edəndə, nəyəsə nail olanda, bir işi tamamlayanda özlərini lazımlı hiss edirlər. Amma heç kimə kömək etmədikləri, heç nəyi sübut etmədikləri, sadəcə yaşadıqları günlərdə öz dəyərlərini hiss etməkdə çətinlik çəkirlər.

Halbuki insanın dəyəri onun gördüyü işlərin sayından ibarət deyil. Sən yalnız kiməsə lazım olduğun üçün yaşamırsan. Sənin varlığın da özlüyündə qiymətlidir. Hər gün güclü olmağa, nəyəsə nail olmağa, kiminsə problemini həll etməyə məcbur deyilsən. Bəzən sadəcə yorğun bir insan olmaq, bir az susmaq, heç nəyi izah etmədən dincəlmək kifayətdir.

İnsan bunu anlayanda özünə daha mərhəmətlə yanaşmağa başlayır. Artıq hər gecikməsini uğursuzluq, hər səhvini məğlubiyyət, hər dayanmasını geriləmə hesab etmir. Başa düşür ki, həyat yarış deyil və hər kəsin öz vaxtı var. Başqasının çoxdan çatdığı yerə sən indi gedirsənsə, bu, gecikdiyin anlamına gəlmir. Başqasının qurduğu həyatdan fərqli bir həyat arzulayırsansa, bu, sənin yanlış yolda olduğunu göstərmir.

Biz çox vaxt öz həyatımızı başqalarının həyatı ilə müqayisə edərək özümüzə haqsızlıq edirik. Kiminsə ailəsi var, kiminsə uğuru, kiminsə evi, kiminsə səyahətləri, kiminsə hər şey qaydasındaymış kimi görünən həyatı... Sonra özümüzə baxırıq və elə bilirik ki, geridə qalmışıq. Amma biz başqalarının həyatının yalnız görünən tərəfini görürük. Onların gecələrini, qorxularını, peşmanlıqlarını, özləri ilə apardıqları mübarizələri bilmirik. Hər kəsin öz görünməyən yükü, öz gecikmiş arzusu, öz daxilində cavab axtardığı sualları var.

Həyatın ölçüsü başqasına nə qədər tez çatmağımız deyil. Özümüzə nə qədər yaxın olduğumuzdur.

Bəzən insan gec anlayır ki, illər boyu doğru hesab etdiyi yol əslində başqalarının onun üçün seçdiyi yoldur. O, müəyyən yaşda müəyyən qərarlar verməli, müəyyən uğurlara çatmalı, müəyyən şəkildə davranmalıdırmış kimi yaşayır. Öz istəklərini həmin qəliblərə uyğunlaşdırır. Sonra bir gün içində izah edə bilmədiyi boşluq hiss edir. Hər şeyə sahib ola bilər, amma nəyinsə çatmadığını duyur. Çünki insanın həyatında yalnız sahib olduqları deyil, yaşaya bilmədikləri də yer tutur.

Bəzən insanın içində yasını tutduğu şey itirdiyi biri deyil, yaşaya bilmədiyi özüdür. Vaxtında cəsarət etmədiyi qərar, qorxudan yarımçıq qoyduğu arzu, “el nə deyər?” düşüncəsi ilə susdurduğu həqiqət, həmişə sonraya saxladığı xoşbəxtlik... Bunlar səs-küy salmadan insanın daxilində toplanır. Bir gün həmin yığıntıların ağırlığını hiss edir və anlayır ki, keçmiş yalnız başımıza gələn hadisələrdən ibarət deyil. Bəzən etməyə cəsarət etmədiklərimiz də keçmişimizin bir hissəsinə çevrilir.

Ancaq keçmişə görə özümüzü cəzalandırmaq da çıxış yolu deyil. O vaxtkı sən bugünkü qədər bilmirdin. Bəlkə daha çox qorxurdun, bəlkə özünü müdafiə etməyi bacarmırdın, bəlkə seçimlərinin nəticələrini təsəvvür edə bilmirdin. İnsan keçmişdəki özünə indiki ağlı ilə hökm verməməlidir. Əgər indi bəzi şeyləri daha yaxşı anlayırsansa, deməli, dəyişmək üçün imkanın var. Dünən edə bilmədiyini bu gün etməyə cəhd göstərə bilərsən. Bir vaxt itirdiyin cəsarəti yenidən tapa bilərsən.

Öz həyatına başlamaq üçün bütün səhvlərini düzəltmək, bütün yaralarını sağaltmaq, bütün qorxularını yox etmək lazım deyil. İnsan bəzən sağalmağı gözləyə-gözləyə yaşamağı unudur. Halbuki həyat sağaldıqdan sonra başlayacaq bir mərhələ deyil. Bəzən yaşadıqca sağalırsan, addım atdıqca güclənirsən, özünə fürsət verdikcə kim olduğunu daha yaxşı anlayırsan.

Əlbəttə, hər kəsin məsuliyyətləri var. Hər arzunun arxasınca dərhal getmək mümkün deyil. Həyat bəzən bizi seçimlər qarşısında qoyur, bəzən sevdiklərimizin ehtiyacları öz istəklərimizdən əvvəl gəlir. Amma məsələ heç vaxt yalnız özünü seçmək və ya yalnız başqalarını düşünmək arasında seçim etmək deyil. Məsələ özünü də həmin həyatın içində unutmamaqdır. Başqalarına yer ayırarkən özünə də yer saxlamaqdır. Çünki sən öz həyatından kənarda qalanda, bir müddət sonra verdiyin sevginin içində belə yorğunluq, inciklik və səssiz gözləntilər böyüməyə başlayır.

İnsan özünü unutduqca başqalarından da fərqində olmadan daha çox şey gözləyə bilər. Onun üçün etdiklərinin görülməsini, fədakarlıqlarının anlaşılmasını, susduqlarının hiss edilməsini istəyər. Amma qarşısındakı insan onun demədiklərini həmişə anlaya bilməz. Sonra məyusluq yaranar. Halbuki bəzən öz ehtiyaclarımızı açıq söyləmək, sərhədlərimizi bildirmək və hər şeyi təkbaşına daşımağa çalışmamaq münasibətləri də daha sağlam edir.

Öz həyatına sahib çıxmaq başqalarından uzaqlaşmaq demək deyil. Bəzən əksinə, insan özünü daha yaxşı tanıdıqca daha sağlam sevə bilir. Çünki artıq sevgini özünü qurban verməklə qarışdırmır. Birinin yanında olmaq üçün özündən imtina etməli olmadığını anlayır. Dəstək verməklə bütün məsuliyyəti üzərinə götürməyin, bağışlamaqla hər şeyi yenidən qəbul etməyin, sevməklə sonsuzadək dözməyin eyni şey olmadığını öyrənir.

Və bir gün insan özünə başqa cür suallar verməyə başlayır. “Hamı məndən nə gözləyir?” əvəzinə “Mən özüm üçün nə arzulayıram?” deyir. “İnsanlar nə düşünər?” əvəzinə “Bu qərarla özümə qarşı dürüst ola biləcəyəmmi?” deyə soruşur. “İndi vaxtı deyil” deməzdən əvvəl düşünür: bəs nə vaxt? Həyatımın hansı günündə özümə yaşamaq üçün icazə verəcəyəm?

Bəlkə də ən ağrılı həqiqət budur: heç kim gəlib sənə həyatını yaşamağa tam hazır olduğun günü elan etməyəcək. Heç kim bütün qorxularının bitdiyini, bütün maneələrin aradan qalxdığını, artıq heç kimin səni incitməyəcəyini təmin etməyəcək. Həyatın içində həmişə bir az qeyri-müəyyənlik, bir az risk, bir az da qorxu olacaq. Öz həyatını yaşamaq həmin qorxuların tamamilə yox olmasını gözləmək deyil. Onların varlığına baxmayaraq özün üçün bir addım ata bilməkdir.

Bəlkə bu gün böyük bir qərar verməyəcəksən. Bəlkə həyatında heç nə kənardan görünən şəkildə dəyişməyəcək. Amma özünə bir sual verə bilərsən: mən bu gün özüm üçün nə etdim? Cavabın böyük olması vacib deyil. Bəlkə bir az dincəldin. Bəlkə ürəyindən keçən bir sözü dedin. Bəlkə özünü günahlandırmaq əvəzinə anlamağa çalışdın. Bəlkə də uzun müddətdir təxirə saldığın bir arzunu yenidən xatırladın.

Bunların hər biri başlanğıc ola bilər.

Çünki insanın öz həyatına qayıtması həmişə gurultulu hadisə deyil. Bəzən heç kim bunu hiss etmir. Sadəcə insanın içində nəsə dəyişir. O, daha əvvəlki kimi hər şeyə məcburiyyət gözü ilə baxmır. Öz istəklərini də eşidir. Başqalarının həyatındakı yerini qoruyarkən öz həyatındakı yerini də unutmur. Və yavaş-yavaş anlayır ki, ömrünü yalnız başqalarının xatirində yaxşı insan kimi qalmaq üçün yaşamaq məcburiyyətində deyil. Bu həyatda onun da arzuları, seçimi və xoşbəxt olmaq haqqı var.

Bəlkə də bir gün geriyə baxanda insanı ən çox incidən şey yaşadığı çətinliklər deyil, bütün ömrü boyu özünü sonraya saxlaması olacaq. Həmişə bir işin bitməsini, bir insanın dəyişməsini, bir problemin həllini, daha uyğun zamanın gəlməsini gözləməsi... Halbuki həyat həmin gözləntilərin arasında da keçib gedirdi.

Ona görə bu gün özünə bir az yer ayır. Hər şeyi həll etmək məcburiyyətində deyilsən. Hamını razı salmaq, hər kəsə çatmaq, hər məsuliyyəti daşımaq da sənin vəzifən deyil. Bəzən dayanmaq, dərindən nəfəs almaq və öz içindəki insana qulaq asmaq kifayətdir. Özünə soruş: “Mən necə yaşamaq istəyirəm?” Sonra cavabını eşitməkdən qorxma.

Çünki sənin də bu dünyada yalnız başqalarının həyatına toxunmaq üçün deyil, öz həyatını yaşamaq üçün yerin var. Sən də sevinmək, dincəlmək, sevmək, öyrənmək, dəyişmək, yenidən başlamaq və heç kimə izah vermədən özün olmaq haqqına maliksən.

İnsan öz həyatına başlamaq üçün gecikmiş sayılmır. Nə yaşından, nə keçmişindən, nə də indiyə qədər verdiyi qərarlardan asılı olmayaraq, özünə qayıtmaq üçün hər zaman bir addım atmaq mümkündür. Bəlkə də o addım çoxdan gözlədiyin böyük dəyişiklik deyil. Bəlkə sadəcə özünü daha bir gün sonraya saxlamamaqdır.

Və bir gün insan anlayır ki, həyat başqalarının ehtiyacları bitəndə başlamır. Həyat elə indi, bu an, bütün məsuliyyətlərin, qorxuların və yarımçıq qalan arzuların arasında da davam edir. Özünü həmin həyatın kənarında saxlamaqdan vaz keçdiyin gün isə sən də onun içində öz yerini tutursan.

Bəlkə insanın özünə verə biləcəyi ən gözəl söz budur: “Mən səni daha sonraya saxlamayacağam. Başqalarını sevməyə davam edəcəyəm, məsuliyyətlərimi daşıyacağam, əlimdən gəldikcə kömək edəcəyəm. Amma bütün bunların içində səni də unutmayacağam. Çünki bu həyatın içində sən də varsan. Və mən artıq öz ömrümün qonağı kimi yaşamaq istəmirəm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.10.2026)