”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bəzən insanın həyatda itirdiyi ən böyük şey zaman, pul, imkan və ya başqa bir insan olmur. Bəzən insan özünü itirir. Özü də bunu bir anda hiss etmir. İnsan özündən yavaş-yavaş uzaqlaşır. Əvvəlcə istəmədiyi bir şeyə “yaxşı” deyir, sonra ürəyindən keçənləri susdurur, daha sonra başqalarının gözləntilərinə uyğun yaşamağa başlayır. Bir gün güzgüyə baxanda isə qarşısındakı insanın özünə nə qədər yad olduğunu anlayır.
İnsan özünü çox vaxt böyük qərarlarda deyil, kiçik güzəştlərdə itirir. “Bu dəfə belə olsun”, “İndi susum”, “Qoy inciməsin”, “Sonra edərəm”, “İnsanlar nə düşünər?” deyə-deyə öz həqiqətindən uzaqlaşır. Hər dəfə bir az özündən keçir, bir az arzularını təxirə salır, bir az da içindəki səsi susdurur. Sonra həmin susqunluq vərdişə çevrilir. İnsan artıq öz istəyini deyil, ondan gözləniləni düşünür.
Ən qəribəsi isə budur ki, bu görünməz qəfəsin qapısı çox vaxt kilidli olmur. İnsan istəsə, çıxa bilər. Amma çıxmağa qorxur. Çünki illərlə ona öyrədilib ki, yaxşı insan hamını razı salmalıdır, yaxşı qız belə etməməlidir, yaxşı övlad etiraz etməməlidir, güclü insan ağlamamalıdır, “el-aləm nə deyər?” sualından kənara çıxmaq olmaz. Beləcə insanın həyatını bəzən özü deyil, uşaqlıqdan beyninə yerləşdirilmiş qaydalar idarə edir.
Stereotiplər insanın qarşısına həmişə divar kimi çıxmır. Bəzən onlar nəsihət şəklində gəlir, bəzən “sənin yaxşılığını düşünürəm” cümləsinin içində gizlənir, bəzən də insanın öz səsində danışır. Ən təhlükəlisi də budur. Çünki insan bir müddət sonra başqasının səsini öz düşüncəsi hesab edir. “Mən bunu istəmirəm” demək əvəzinə “belə olmalıdır” deyir. “Mən xoşbəxt deyiləm” demək əvəzinə “hamının həyatı belədir” deyə özünü sakitləşdirir.
Halbuki ruhun da nəfəsə ehtiyacı var. İnsan yalnız ağciyərləri ilə nəfəs almır. Bəzən bir qərar verəndə, illərlə demədiyi “yox”u deyəndə, özünü bağışlayanda, sevmədiyi bir yerdən uzaqlaşanda, ürəyindən keçən sözü nəhayət söyləyəndə insanın içində başqa cür bir nəfəs açılır. Sanki sinəsində illərdir bağlı qalan bir pəncərə açılır və insan ilk dəfə həqiqətən dərindən nəfəs alır.
Azadlıq da bəlkə elə budur. İstədiyin hər şeyi etmək deyil. Heç kimə ehtiyac duymamaq da deyil. Azadlıq insanın öz içində özünə yer ayıra bilməsidir. Başqalarının fikrini eşidə-eşidə öz səsini itirməməsidir. Sevdiyi insanın yanında özündən imtina etməməsidir. “Yox” deməyin qəddarlıq, “hə” deməyin isə məcburiyyət olmadığını anlamasıdır.
İnsan bəzən sevdiyi üçün özündən çox şey verir. Bu, sevginin təbiətidir. Amma sevgi insanı özündən tamamilə uzaqlaşdırmağa başlayırsa, orada artıq yalnız sevgi yoxdur. Orada qorxu da var. Tərk edilmək qorxusu, bəyənilməmək qorxusu, tək qalmaq qorxusu, “məni daha sevməz” düşüncəsi var. İnsan bəzən qarşısındakını itirməmək üçün özünü itirir. Sonra isə anlayır ki, heç bir insanı yanında saxlamaq üçün öz ruhunu girov qoymağa dəyməz.
Böyümək yalnız yaş almaq deyil. Böyümək bir gün öz həyatının məsuliyyətini başqasının əlindən geri almaqdır. “Mən belə yaşamaq istəmirəm” deyə bilməkdir. Keçmişin sənə nə etdiyini qəbul edib, gələcəyinin eyni şəkildə davam etməsinə icazə verməməkdir. İnsan keçmişini dəyişə bilməz, amma keçmişin onun içində tutduğu yeri dəyişə bilər.
Bəzən qorxularımız illər əvvəl yaşadığımız hadisələrin bizə yazdığı məktublardır. Həmin məktublarda “yenə incinəcəksən”, “yenə tərk ediləcəksən”, “yenə bacarmayacaqsan” yazılır. Biz isə onları hər gün oxuyuruq. Halbuki keçmişdə baş verən hər şey gələcək üçün hökm deyil. Bir dəfə yıxılmağın bir daha ayağa qalxa bilməyəcəyin anlamına gəlmir. Bir insanın səni yarı yolda qoyması bütün insanların gedəcəyi demək deyil. Bir səhv bütün həyatının adı deyil.
İnsan özünə qayıtmaq üçün əvvəlcə özündən soruşmalıdır: “Bəs mən?” Bu sual sadə görünür, amma bəzən illərlə verilməyən ən vacib sualdır. Hamının nə istədiyini düşünürük. Ailənin, dostların, sevdiyimiz insanın, cəmiyyətin, işimizin bizdən nə gözlədiyini bilirik. Bəs bizim nə istədiyimizi bilirikmi?
Bəlkə də insanın daxili azadlığı məhz bu sualdan başlayır. “Bəs mən nə istəyirəm?” “Bəs mən nə hiss edirəm?” “Bəs mən necə yaşamaq istəyirəm?” Bu suallara cavab vermək eqoistlik deyil. Əksinə, insanın öz ruhuna qarşı məsuliyyətidir.
Özünü sevmək də insanın bütün qüsurlarını görməzdən gəlməsi deyil. Özünü olduğu kimi görə bilməkdir. Güclü tərəflərinlə yanaşı zəif tərəflərini də qəbul etmək, səhvlərinə görə özünü ömürlük cəzalandırmamaqdır. İnsan özünə qarşı amansız olduqca azad ola bilmir. Çünki içində daim onu mühakimə edən bir səs yaşayır. “Daha yaxşı olmalıydın”, “bunu niyə etdin?”, “niyə belə dedin?”, “niyə vaxtında anlamadın?” deyə-deyə insan öz içində özünə düşmən yaradır.
Halbuki insanın özünə də mərhəməti lazımdır. Bəzən özümüzə deməliyik: “O vaxt bildiyim qədərini etdim.” “O vaxt gücüm bu qədər idi.” “O vaxt başqa cür düşünə bilmirdim.” Bu cümlələr keçmiş səhvləri doğrultmur, amma insanın özünü bağışlamasına yol açır.
Ruh azadlığı hər şeydən qaçmaq deyil. Əksinə, öz həqiqətindən qaçmamaqdır. İnsan bəzən şəhəri dəyişmək, insanları dəyişmək, işini dəyişmək, həyatını tamamilə yenidən qurmaq istəyir. Amma haraya getsə də özünü özü ilə aparır. Ona görə də ən böyük dəyişiklik bəzən xaricdə deyil, insanın öz içində baş verir.
İnsan özünü dəyişməyə başlayanda dünya da ona başqa görünür. Əvvəllər dözülməz hesab etdiyi şeylərə “yox” deməyə başlayır. Əvvəllər qorxduğu təklikdən qorxmur. Hər kəsin onu anlamasına ehtiyac duymur. Çünki insan özünü anlamağa başlayanda başqalarının təsdiqinə əvvəlki qədər möhtac olmur.
Bu, insanın sərtləşməsi deyil. Əksinə, daha yumşaq, daha həqiqi, daha sakit olmasıdır. Çünki özünü sübut etmək ehtiyacı azaldıqca insanın içindəki səs-küy də azalır. Artıq hər kəsə cavab vermək, hər şeyi izah etmək, hər münasibəti qorumaq məcburiyyətində hiss etmir özünü.
Bəzən getmək də azadlıqdır. Bəzən qalmaq. Bəzən susmaq, bəzən danışmaq. Bəzən bağışlamaq, bəzən isə bir daha eyni qapını döyməmək. Əsas məsələ qərarın başqalarının qorxusundan deyil, sənin daxili həqiqətindən doğmasıdır.
İnsan nəhayət özünə qayıdanda həyat möcüzəvi şəkildə dəyişmir. Küçələr eyni qalır, insanlar yenə öz sözlərini deyir, problemlər yenə mövcud olur. Amma insanın onlara baxışı dəyişir. Çünki artıq həyatının mərkəzində başqalarının gözləntiləri deyil, öz varlığı dayanır.
Bəlkə də özünə qayıtmaq evə qayıtmağa bənzəyir. Uzun müddət uzaqda qalmısan, çox yol getmisən, çox insan tanımısan, çox şey itirmisən. Sonra bir gün anlayırsan ki, axtardığın yer heç vaxt uzaqda olmayıb. Sən sadəcə öz içindəki qapının qarşısından keçib getmisən.
İndi həmin qapını yenidən açmaq vaxtıdır. Öz səsini eşitmək, ürəyinin ritmini duymaq, başqalarının yazdığı ssenaridən çıxıb öz hekayəni yazmaq vaxtıdır. Qorxsan belə. Çünki cəsarət qorxmamaq deyil. Qorxunun içindən keçə-keçə yenə də özün olaraq qala bilməkdir.
Və bəlkə insanın özünə qayıtdığı ən böyük an budur: artıq heç kimə nəyisə sübut etməyə ehtiyac duymur. Özünü olduğu kimi qəbul edir. Həyatını başqalarının ölçüsü ilə deyil, öz vicdanının, öz ürəyinin, öz həqiqətinin ölçüsü ilə yaşamağa başlayır. O zaman insanın nəfəsi dəyişir. Daha dərindən, daha sakit, daha sərbəst nəfəs alır.
Çünki insanın ən böyük azadlığı bəzən dünyanı dəyişmək deyil. Öz içindəki qapıları açmaqdır. Özündən qaçmamaqdır. Özünü yarımçıq qoymamaqdır. Və bir gün bütün qorxularına, bütün stereotiplərə, bütün “nə deyərlər?”lərə baxıb sakitcə deməkdir: “Mən bundan sonra özümü yarımçıq yaşamayacağam.”
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.10.2026)
