”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan bəzən özünü bir otaqda deyil, öz düşüncələrinin içində həbs olunmuş kimi hiss edir. Qapı açıqdır, pəncərə açıqdır, qarşıda böyük bir dünya var, amma insan yenə də çıxa bilmir. Çünki bəzi həbsxanaların divarları daşdan, dəmirdən deyil, qorxulardan, vərdişlərdən, öyrədilmiş doğrulardan və başqalarının gözündəki öz obrazımızdan qurulur.
Uşaqlıqdan bizə dünyanın necə olduğu danışılır. Böyüdükcə necə olmalı olduğumuz öyrədilir. Yaxşı insan belə olar, qadın belə davranar, kişi belə davranar, bu yaşda evlənmək lazımdır, bu yaşda filan işi görmək gərəkdir, bunu demək ayıbdır, bunu istəmək eqoistlikdir... Sonra bir gün bütün bu cümlələrin içində özümüzə aid olanı axtarmağa başlayırıq. Amma tapmaq çətin olur. Çünki bizə öyrədilənlərlə həqiqətən istədiklərimiz bir-birinə qarışır.
İnsanın ən böyük azadlıq sınaqlarından biri də burada başlayır: “Mən həqiqətən beləyəm, yoxsa belə olmalı olduğuma inandırıldığım üçün beləyəm?” Bu sual asan deyil. Çünki cavabı illər boyu özümüz haqqında qurduğumuz bir çox düşüncəni yerindən oynada bilər. Bəlkə də insanın özünü tanıması özü haqqında bildiyi hər şeyi yenidən sorğulaması ilə başlayır. Bəzən illərlə “mən səbirliyəm” deyirik. Halbuki bəlkə də səbirli deyilik, sadəcə etiraz etməkdən qorxuruq. “Mən fədakaram” deyirik. Bəlkə də fədakar deyilik, sevilmək üçün özümüzdən keçməyə alışmışıq. “Mən güclü insanam” deyirik. Bəlkə də güclü deyilik, sadəcə ağlamağa belə özümüzə icazə verməyəcək qədər yaralıyıq. “Mən beləyəm” deyirik. Bəlkə də həqiqətən belə deyilik, sadəcə dəyişməyə cəsarət etmirik.
İnsanın özünə dediyi ən təhlükəli cümlələrdən biri bəzən “Mən beləyəm” olur. Çünki bu cümlə dəyişməyin qarşısını alır. Halbuki insan tamamlanmış varlıq deyil. İnsan dəyişir, böyüyür, yanılır, öyrənir, vaz keçir, yenidən başlayır. Dünən olduğumuz insanla bu gün olduğumuz insan eyni olmaq məcburiyyətində deyil. Hətta bəzən özümüzə sadiq qalmağın yolu əvvəlki halımızdan ayrılmağı gözə almaqdır. Çünki insanın özünə sədaqəti həmişə eyni qalmaq deyil; bəzən dəyişmək cəsarətidir.
Bizə çox vaxt azadlığın istədiyini etmək olduğu deyilir. Halbuki həqiqi azadlıq nə istədiyini anlaya bilməkdən başlayır. Çünki insanın istədiyi hər şey həqiqətən onun öz istəyi olmaya bilər. Bəzi arzular başqalarının baxışlarından doğur, bəzi məqsədlər cəmiyyətin alqışından qidalanır, bəzi seçimlər yalnız tək qalmaq qorxusundan edilir, bəzi münasibətlər sevgi ilə deyil, vərdişlə davam etdirilir. İnsan bəzən bir həyatı sevdiyi üçün deyil, həmin həyatı buraxmağa qorxduğu üçün yaşamağa davam edir. Buna görə ruhun azadlığı yalnız zəncirləri qırmaq deyil. Hansı zəncirin həqiqətən zəncir olduğunu görə bilməkdir.
Bəzən insanı keçmişi saxlayır, bəzən bir başqasının sözü, bəzən uşaqlığında eşitdiyi tək bir cümlə, bəzən uğursuzluq qorxusu, bəzən “artıq gecdir” düşüncəsi, bəzən də illər boyu özünə biçdiyi kimlik. İnsan özünə biçilmiş kimliyi çıxarmağı bacaranda onun altında başqa bir insanın olduğunu görür: daha sakit, daha həqiqi, daha kövrək, amma eyni zamanda daha azad.
Bəlkə də ruhun azadlığı insanın qüsursuz görünməyə çalışmaqdan vaz keçdiyi anda başlayır. Çünki qüsursuz görünmək istəyən insan özünü daim nəzarətdə saxlayır. Necə danışdığını, necə göründüyünü, nə dediyini, nə hiss etdiyini, başqalarının onu necə qiymətləndirdiyini düşünür. Belə bir həyatın içində insan özü ilə belə rahat danışa bilmir. Halbuki insanın özünə qarşı da çılpaq qalmağa ehtiyacı var: heç kimə göstərmədiyi tərəfi ilə, qorxuları ilə, qəzəbi ilə, zəifliyi ilə, qərarsızlığı ilə və bəzən özündə görmək istəmədiyi tərəfləri ilə... Çünki insan yalnız gözəl tərəflərini qəbul edəndə özünü deyil, öz obrazını sevir. Həqiqi azadlıq isə insanın özünə qarşı dürüst ola bilməsidir.
“Bəli, qorxuram. Bəli, incimişəm. Bəli, bunu hələ də unutmamışam. Bəli, bəzən özümü tənha hiss edirəm. Bəli, bəzən güclü görünməkdən yoruluram.” Bu cümlələr insanı kiçiltmir. Əksinə, onu özünə yaxınlaşdırır. Çünki qəbul edilməyən hiss yox olmur. İçəridə haradasa yaşamağa davam edir. Basdırılan qorxu başqa bir davranışın içinə sızır, deyilməyən qəzəb başqa bir yerdə üzə çıxır, yaşanmamış kədər insanın səssizliyinə yerləşir, inkar edilən ehtiyac insanın münasibətlərində özünü təkrar-təkrar göstərir.
İnsan öz içindəki heç nəyi sonsuza qədər susdura bilmir. Bir gün ruh mütləq danışır. Bəzən narahatlıqla, bəzən yuxusuz bir gecə ilə, bəzən səbəbsiz bir ağlamaqla, bəzən heç nə etmək istəməməklə, bəzən də həyatın ortasında qəfil gələn bu hisslə: “Mən belə yaşamaq istəmirəm.” Məhz bu cümlə çox vaxt bir dağılmanın deyil, oyanışın başlanğıcıdır. Çünki insan həyatını dəyişməzdən əvvəl öz daxilindəki həqiqəti qəbul edir. Həqiqət qəbul ediləndə insanın içində yeni bir yer açılır.
Səma kimi...
Bəlkə də insanın ruhunda da bir səma var. Amma bəzi dövrlərdə o səmanı qorxularımız örtür. Başqalarının gözləntiləri buluda çevrilir, keçmişin yaraları dumana dönür, günahkarlıq ağır yağış kimi üstünə çökür, “olmaz”lar səmanı daraldır. Sonra insan bir gün bütün bunların arasında kiçik bir açıqlıq görür. Oradan işıq süzülür. İnsan anlayır ki, səma heç vaxt yox olmayıb. Sadəcə üstünə çox şey yığılıb. Ruhun azadlığı bəlkə də səmanı yenidən yaratmaq deyil, onun qarşısını kəsən şeyləri bir-bir aradan qaldırmaqdır.
Bunun üçün bəzən insan bəzi insanları deyil, bəzi düşüncələri buraxmalıdır: “Məni hamı sevməlidir”, “mən hamını razı salmalıyam”, “mən həmişə güclü görünməliyəm”, “mən səhv etməməliyəm”, “artıq gecdir”, “mənə ikinci şans düşmür”, “mən belə bir həyatı haqq etmirəm”. Bu cümlələrin bəziləri insanın həyatında illərlə görünməz divar kimi dayanır. Halbuki heç bir insanın həyatı tək bir cümlə ilə bitmir. Gecikmiş ola bilərsən, amma bitməmisən. Səhv etmiş ola bilərsən, amma səhvindən ibarət deyilsən. Kimlərisə itirmiş ola bilərsən, amma bütün həyatını itirməmisən. Bir müddət özünü itirmiş ola bilərsən, amma özünə yenidən qayıda bilərsən.
Bəlkə də insanın ən böyük ümidi elə burada gizlənir: insan özünə geri qayıda bilər. Nə qədər uzaqlaşmış olsa da, nə qədər susdurmuş olsa da, nə qədər başqasının həyatını yaşamış olsa da, bir gün dayana bilər, dərindən nəfəs ala bilər və özünə bu sualı verə bilər: “Mən haradayam?” Bu sual sadə görünür. Amma bəzən insanın həyatındakı ən vacib sualdır.
Çünki illərlə başqalarının yanında oluruq, özümüzün yanında olmuruq. Hamını dinləyirik, özümüzü dinləmirik. Hamının dərdini anlamağa çalışırıq, öz içimizdəki səssizliyi anlamırıq. Hamının ehtiyacını düşünürük, öz ehtiyacımızı təxirə salmağı vərdişə çeviririk. Sonra bir gün içimizdə qəribə bir yorğunluq yaranır. Səbəbini tapa bilmirik. Bəlkə də səbəb budur: uzun zamandır özümüzün yanında deyilik.
İnsanın ruhu daim təxirə salınmaqdan yorulur. Ona görə də bəzən insanın özünə verəcəyi ən böyük azadlıq özünü artıq təxirə salmamaqdır. “Sonra”, “bir gün”, “şərait uyğun olanda”, “uşaqlar böyüyəndə”, “işlər düzələndə”, “insanlar anlayanda”, “pul olanda”, “cəsarətimi toplayanda”... Həyat bəzən bu “sonra”ların arasında keçir. Halbuki həyatın zəmanəti yoxdur. İnsan gələcəklə bağlı bütün planlarını qura bilər, amma gələcəyin ona aid olduğuna dair heç bir müqaviləsi yoxdur.
Buna görə insan bu günkü həyatına da haqq verməlidir. Bir çiçəyi bu gün iyləmək, bir mahnını bu gün dinləmək, bir dostuna bu gün zəng etmək, bir arzunu bu gün xatırlamaq, bir “yox”u bu gün demək, bir “səni sevirəm”i bu gün söyləmək, bir yükü bu gün buraxmaq, bir nəfəsi bu gün dərindən almaq... Bəlkə azadlıq bundan daha böyük bir şey deyil.
İnsan ruhunun azadlaşması ilə həyatın bütün problemləri yox olmur. Yenə itkilər olur, yenə xəyal qırıqlıqları yaşanır, yenə bəzi insanlar gedir, yenə bəzi qapılar üzümüzə bağlanır. Amma insan artıq hər bağlanan qapını öz dəyəri ilə qarışdırmır. Birinin səni seçməməsi dəyərsiz olduğun demək deyil. Bir işdə uğursuz olmağın uğursuz insan olduğun demək deyil. Bir münasibətin bitməsi sevmək qabiliyyətini itirdiyin demək deyil. Birinin səni anlamaması mənasız olduğun demək deyil. İnsan başqalarının verdiyi hökmlərdən ibarət deyil. İnsan öz daxilində daşıdığı mənadır.
Bəlkə də azadlığın ən gözəl tərəfi budur: özünü başqalarının qərarından geri almaq. “Sən kimsən?” deyə soruşanda cavabı başqasının dilindən deyil, öz içindən verə bilmək. Mən yalnız başqalarının məni gördüyü insan deyiləm. Mən gördüyüm iş deyiləm. Mən ailə vəziyyətim deyiləm. Mən yaşım deyiləm. Mən keçmişdə etdiyim səhvlər deyiləm. Mən başqalarının haqqımda dedikləri deyiləm. Mən bütün bunların içindən keçərkən yenə də özümə qayıda bilən insanam. Bəlkə də insanın həqiqi kimliyi məhz burada başlayır: özünə aid olmayan bütün tərifləri bir kənara qoyanda.
Ruh azad olanda insanın yerişi belə dəyişir. Çünki artıq hər addımında “Məni necə görürlər?” sualını daşımır. Daha sakit olur, daha az izah edir, özünü daha az sübut etməyə çalışır. Hər kəs tərəfindən anlaşılmaq istəmir, hər kəs tərəfindən sevilmək istəmir. Çünki özü ilə qurduğu münasibət möhkəmlənib. İnsan özü ilə barışanda dünyanın onun haqqında nə düşündüyü əhəmiyyətini tam itirmir, amma həyatının mərkəzindən çıxır. Bu, çox böyük dəyişiklikdir: başqalarının gözündəki obrazından öz daxilindəki həqiqətinə keçmək...
Bəlkə azadlıq budur.
Və bu azadlığın səsi yoxdur. Göstərişli deyil. Başqasına sübut edilə bilməz. İnsan onu yalnız daxilində hiss edir. Bir səhər oyanır və uzun zamandır ilk dəfə özünə yad olmadığını anlayır. Güzgüyə baxanda qarşısındakı üz tanışdır. Çünki artıq o üzün arxasında gizlənmək məcburiyyətində deyil. Özü ilə arasında divar yoxdur.
İnsan o zaman dərindən nəfəs alır. Nəfəs sanki sinəsindən deyil, ruhundan keçir. Bəlkə də azadlıq budur: çölə doğru qaçmaq deyil, içəridə özünə çatmaq; hamıdan uzaqlaşmaq deyil, özünə yaxınlaşmaq; hər şeyi dəyişmək deyil, özünlə münasibətini dəyişmək; heç nədən qorxmamaq deyil, qorxularının səni idarə etməsinə imkan verməmək. Və ən əsası, həyatın sənə verdiyi kimliklərin arasında öz səsini itirməmək.
Çünki insanın içində bütün səslərə baxmayaraq susmayan bir yer var. Orada uşaqlığımızın saf səsi hələ də yaşayır. Orada ilk arzularımız hələ də dayanır. Orada heç kimə danışa bilmədiyimiz istəklərimiz var. Orada yenidən başlaya biləcəyimizə inanan bir tərəfimiz var. Bəlkə də insanın bütün həyatı boyu qoruması lazım olan yer elə oradır: içindəki o kiçik, sakit, azad səma...
Çünki dünya bəzən bizə necə olmalı olduğumuzu deyəcək. İnsanlar bizi öz ölçülərinə görə qiymətləndirəcək. Həyat bəzən bizi istəmədiyimiz yerlərə sürükləyəcək. Amma insanın içində özünə aid bir səma varsa, bütün bunların arasında yenə də nəfəs alacaq bir yer tapa bilər.
Və bəlkə həyatın ən gözəl anı insanın bir gün dayanıb heç yerə qaçmadan, heç nəyi sübut etmədən, heç kimə hesab vermədən özünə dönməsi və bunu deməsidir: “Mən artıq özümdən qorxmuram.”
O anda içimizdə bir qapı açılır.
Çölə deyil, içəriyə açılan bir qapı...
Və insan ilk dəfə anlayır: azadlıq uzaqlarda deyilmiş. Azadlıq insanın öz ruhuna verdiyi icazə imiş.
Dərindən nəfəs alırsan.
Səma dəyişmir.
Dünya dəyişmir.
Amma sən ilk dəfə öz səmanın altında həqiqətən özün olaraq dayanırsan.
Və nəfəs alırsan.
Dərindən.
Sakitcə.
Azad.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.10.2026)
