Psixoloji inkişaf, ünsiyyət və tərbiyənin praktik əsasları

 

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Valideyn–övlad münasibəti insan həyatında ən erkən yaranan və ən uzun müddət davam edən sosial-emosional əlaqələrdən biridir. Bu münasibət yalnız uşağın fiziki ehtiyaclarının qarşılanması və onun müəyyən davranış qaydalarına uyğunlaşdırılması ilə məhdudlaşmır. Uşağın özünü necə qəbul etməsi, insanlara nə dərəcədə etibar etməsi, hisslərini ifadə etməsi, problemlərlə qarşılaşdıqda necə reaksiya verməsi və gələcək münasibətlərində hansı davranış modelini seçməsi ailə daxilində qazandığı təcrübələrlə sıx bağlıdır.

 

Uşağın ilk sosial mühiti ailədir. O, dünyanı əvvəlcə valideynlərinin münasibətlərindən, danışıq tərzindən, bir-birinə və ona göstərdikləri münasibətdən tanımağa başlayır. Buna görə ailədə deyilən sözlər qədər göstərilən davranışlar da tərbiyəedici əhəmiyyət daşıyır. Valideyn uşağa dürüst olmağı tövsiyə etməklə yanaşı, özü dürüst davranırsa, uşaq üçün canlı nümunə yaranır. Eyni şəkildə hörmət, səbir, məsuliyyət, bağışlama və konfliktlərin həlli də uşağa yalnız nəsihətlə deyil, gündəlik həyatdakı davranışlarla öyrədilir.

Müasir dövrdə valideyn–övlad münasibətlərinin xarakteri daha da mürəkkəbləşib. Rəqəmsal texnologiyalar, sosial şəbəkələr, sürətli informasiya axını, məktəb və sosial mühitin dəyişməsi uşağın dünyagörüşünün formalaşmasına yeni təsirlər gətirib. Əvvəllər valideyn uşağın əsas informasiya mənbəyi olduğu halda, bu gün uşaq valideyndən kənarda da böyük informasiya mühiti ilə qarşılaşır. Bu səbəbdən müasir valideynliyin əsas məsələlərindən biri uşağı yalnız qorumaq deyil, onu məlumatı seçmək, qiymətləndirmək və məsuliyyətlə istifadə etmək bacarığı ilə təmin etməkdir.

 

Valideyn–övlad münasibətinin psixoloji əsası

Psixoloji inkişaf baxımından uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsi fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bağlanma nəzəriyyəsində də vurğulandığı kimi, uşağın etibarlı və davamlı münasibət təcrübəsi onun ətraf mühiti araşdırmasına, yeni təcrübələr qazanmasına və çətinlik zamanı dəstək axtarmasına şərait yaradır. Bu yanaşmada valideynin uşağın hər istəyini yerinə yetirməsi deyil, uşağın ehtiyac duyduğu zaman emosional və fiziki baxımdan əlçatan olması əsasdır.

Uşaq üçün “mənim yanımda biri var” hissi xüsusi psixoloji əhəmiyyət daşıyır. Bu hiss uşağın böyüdükcə valideyndən asılı qalması demək deyil. Əksinə, təhlükəsiz münasibət uşağın müstəqilliyə keçidini asanlaşdıra bilər. Uşaq bilir ki, uğursuzluqla qarşılaşdıqda, qorxduqda və ya səhv etdikdə müraciət edə biləcəyi bir insan var. Belə bir mühitdə uşaq yeni davranışları sınamağa daha rahat cəhd edə bilər.

Burada valideynin emosional əlçatanlığı mühüm amildir. Valideyn fiziki olaraq uşağın yanında ola bilər, lakin daim telefonla məşğuldursa, uşağın danışmasına imkan vermirsə və ya onun hisslərini əhəmiyyətsiz hesab edirsə, fiziki yaxınlıq emosional yaxınlıq yaratmaya bilər. Uşaq üçün bəzən uzun söhbətdən daha qiymətli olan şey onun danışdığı zaman qarşısındakı insanın həqiqətən onu dinləməsidir.

 

Dinləmək tərbiyənin bir hissəsidir

Valideyn–övlad ünsiyyətində əsas problemlərdən biri uşağın danışmasına kifayət qədər imkan verilməməsidir. Böyüklər həyat təcrübəsinə əsaslanaraq problemi tez həll etmək istəyirlər. Uşaq bir məsələ danışan kimi valideynin dərhal məsləhət verməsi, mühakimə etməsi və ya nəticə çıxarması bunun nümunəsidir.

Məsələn, uşaq məktəbdə dostu ilə mübahisə etdiyini söylədikdə “Sən nə etmisən ki, belə olub?”, “Mən sənə demişdim o uşaqla dostluq etmə”, “Sabah müəlliminə deyəcəyəm” kimi reaksiyalar uşağın daha çox danışmaq istəyini azalda bilər. Əvəzində “Nə baş verdi?”, “Sən həmin anda nə hiss etdin?”, “Səncə, o niyə belə davrandı?” kimi suallar uşağın hadisəni təhlil etməsinə kömək edir.

Bu yanaşma uşağın problemini onun əvəzinə həll etməkdən fərqlənir. Valideyn burada hazır cavab vermək əvəzinə düşünmə prosesini dəstəkləyir. Uşaq zamanla problemin səbəbini müəyyənləşdirməyi, alternativləri görməyi və nəticələri qiymətləndirməyi öyrənir.

 

Hissləri qəbul etmək, davranışa sərhəd qoymaq

Uşağın hər hissini qəbul etmək onun hər davranışına icazə vermək anlamına gəlmir. Bu fərqi valideynlərin düzgün anlaması xüsusilə vacibdir.

Uşaq qəzəblənə bilər. Qəzəblənmək normal emosional reaksiyadır. Lakin qəzəb zamanı başqa uşağı vurmaq və ya təhqir etmək qəbuledilməz davranışdır. Valideyn “Sənin əsəbiləşdiyini başa düşürəm, amma vurmaq olmaz” deyərək həm emosiyanı qəbul edir, həm də davranışa sərhəd qoyur.

Bu yanaşma uşağa mühüm bir mesaj verir: “Sənin hisslərin qəbul olunur, amma bütün davranışların qəbul edilmir.” Beləliklə, uşaq emosiyanı boğmaq əvəzinə onu idarə etməyi öyrənir.

Emosional savadlılığın formalaşması da məhz buradan başlayır. Uşağın “mən pisəm” deməsi ilə “mən indi çox qəzəbliyəm” deməsi arasında ciddi fərq var. Birinci ifadə şəxsiyyətə, ikinci isə keçici emosional vəziyyətə aiddir.

 

Tənqid şəxsiyyətə deyil, davranışa yönəlməlidir

Valideynin istifadə etdiyi dil uşağın özünə münasibətinə təsir edə bilər. “Sən tənbəlsən”, “sən məsuliyyətsizsən”, “səndən heç nə olmayacaq”, “sən həmişə hər şeyi korlayırsan” kimi ifadələr konkret problemi həll etmir. Əksinə, uşaq müəyyən müddətdən sonra həmin mənfi təsviri öz şəxsiyyətinin bir hissəsi kimi qəbul edə bilər.

Daha konstruktiv yanaşma davranışı konkretləşdirməkdir: “Tapşırığını vaxtında etmədin”, “verdiyin sözü yerinə yetirmədin”, “qardaşınla danışarkən onu incitdin”.

Bu zaman uşağa dəyişə biləcəyi konkret davranış göstərilir. “Sən pissən” ifadəsinin çıxış yolu yoxdur, çünki uşaq şəxsiyyətinə yönəlmiş ittihamla qarşılaşır. “Bu davranış düzgün deyil” isə dəyişiklik üçün imkan yaradır.

Tərbiyənin məqsədi uşağı utandırmaq deyil, ona məsuliyyət hissini aşılamaqdır.

 

Sevgi ilə sərhəd arasında balans

Valideynlikdə sevgi və sərhəd bir-birinə zidd anlayışlar deyil. Əksinə, sağlam münasibətdə onlar birlikdə mövcud olmalıdır.

Həddindən artıq sərt nəzarət uşağın qorxu ilə davranmasına səbəb ola bilər. Hər istəyin yerinə yetirilməsi isə uşağın məhdudiyyətlərlə qarşılaşmağa hazırlıqsız qalmasına gətirib çıxara bilər. Buna görə valideyn uşağa həm sevildiyini, həm də müəyyən qaydaların mövcud olduğunu hiss etdirməlidir.

Sərhədin əsas xüsusiyyəti aydınlıqdır. Uşaq nəyin qadağan olduğunu və bunun səbəbini bilməlidir. Məsələn, “Gecə telefondan istifadə etmək olmaz” deməklə kifayətlənmək əvəzinə “Yuxu rejimini qorumaq üçün gecə telefonu kənara qoyuruq” izahı qaydanın məqsədini göstərir.

Qaydanın səbəbini izah etmək uşağın valideynlə hər məsələdə razılaşacağı anlamına gəlmir. Məqsəd onun düşünmə və məsuliyyət hissini inkişaf etdirməkdir.

 

Yaşa uyğun müstəqillik

Uşağın böyüməsi ilə valideynin nəzarət formasının da dəyişməsi vacibdir. Körpə üçün valideyn qərar verir. Məktəb yaşında seçimlər tədricən uşağa təqdim olunur. Yeniyetməlikdə isə müstəqil qərarvermə bacarığının inkişafı daha çox əhəmiyyət qazanır.

Bu proses tədricən aparılmalıdır. Məsələn, kiçik yaşlı uşağa geyinəcəyi iki geyimdən birini seçmək imkanı vermək, məktəb yaşında gündəlik planını qurmasına şərait yaratmaq, yeniyetməlikdə isə müəyyən qərarların nəticələrini onunla birlikdə müzakirə etmək mümkündür.

Müstəqillik məsuliyyətsizlik demək deyil. Əksinə, seçim imkanının yanında nəticəyə görə məsuliyyət də izah edilməlidir.

Valideynin bütün qərarları uşağın əvəzinə verməsi qısa müddətdə rahat görünə bilər. Lakin uzunmüddətli baxımdan uşaq qərar qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər. Buna görə valideynin məqsədi uşağın yerinə yaşamaq deyil, onun həyata hazırlaşmasına kömək etməkdir.

 

Yeniyetməlik dövründə münasibətin dəyişməsi

Yeniyetməlik dövründə valideyn–övlad münasibətində müəyyən gərginliklərin yaranması mümkündür. Yeniyetmə artıq öz fikrini formalaşdırır, şəxsi məkan istəyir, dostlarının fikirlərinə daha çox əhəmiyyət verir və valideynin bəzi qərarlarını sorğulamağa başlayır.

Bu mərhələdə “mən valideynəm, sən isə uşaqsan” yanaşmasının daim təkrarlanması münasibətdə məsafəni artıra bilər. Valideynin nüfuzu qorunmalıdır, lakin nüfuz yalnız sərtliklə təmin olunmur.

Yeniyetmə ilə danışarkən onun fikrini soruşmaq, seçimlərini müzakirə etmək və razılaşmadıqda səbəbini izah etmək əməkdaşlıq üçün daha əlverişli zəmin yaradır.

“Bu barədə sən nə düşünürsən?”, “Səncə, bunun hansı nəticələri ola bilər?”, “Sənin təklifin nədir?” kimi suallar yeniyetməni qərar prosesinə cəlb edir.

Bu, valideynin bütün qərarları uşağa həvalə etməsi deyil. Sadəcə, uşağın şəxsiyyət kimi inkişafına yer açmaqdır.

 

Valideynin nümunə rolu

Uşağın tərbiyəsində ən təsirli vasitələrdən biri valideynin şəxsi nümunəsidir. Uşaq böyüklərin davranışlarını müşahidə etməklə çox şey öyrənir.

 

Valideyn uşağa “qışqırmaq olmaz” deyib hər konflikt zamanı səsini yüksəldirsə, uşaq sözlə davranış arasındakı ziddiyyəti görür. “İnsanlara hörmət etmək lazımdır” deyən valideyn evdə başqa insanları təhqir edirsə, uşaq üçün real dərs deyilən söz yox, müşahidə etdiyi davranış olur.

Buna görə valideynin öz səhvini etiraf etməsi də tərbiyə prosesinin bir hissəsidir. “Səninlə sərt danışdım, bu düzgün deyildi” demək valideynin nüfuzunu zəiflətmir. Əksinə, uşağa səhv etdikdə məsuliyyəti qəbul etməyin mümkün olduğunu göstərir.

Uşaq beləliklə yalnız “səhv etməyi” deyil, “səhvdən sonra nə etməyi” də öyrənir.

 

Müqayisə və etiketləmədən uzaq durmaq

Uşaqları bir-biri ilə müqayisə etmək valideynlərin tez-tez müraciət etdiyi üsullardan biridir. “Filankəs səndən yaxşı oxuyur”, “Bacın daha sakitdir”, “Dostun hər şeyi bacarır” kimi ifadələrin motivasiya məqsədi daşıdığı düşünülə bilər.

Lakin müqayisə uşağın diqqətini öz inkişafından uzaqlaşdıraraq başqasının nəticəsinə yönəldə bilər.

Daha sağlam yanaşma uşağın əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisə edilməsidir: “Keçən dəfə bu tapşırıqda çətinlik çəkirdin, indi daha yaxşı bacarırsan.”

Belə yanaşma uşağın inkişafını görünən edir və “mən başqasından yaxşı olmalıyam” düşüncəsindən daha çox “mən öz üzərimdə işləyə bilərəm” mesajını gücləndirir.

 

Uşağın uğurunu yalnız qiymətlərlə ölçməmək

Məktəb uğuru uşağın inkişafında əhəmiyyətli göstəricidir, lakin uşağın bütün şəxsiyyətini onun qiymətləri ilə müəyyənləşdirmək düzgün yanaşma deyil.

Məsuliyyət, əməkdaşlıq, yaradıcılıq, empatiya, problem həll etmə, səbr, özünü ifadə etmə və çətinlikdən sonra yenidən cəhd etmək də inkişaf göstəriciləridir.

Uşağın yalnız nəticəsi deyil, göstərdiyi səy də görünməlidir. “Sən bunu bacardın” ifadəsi ilə yanaşı “Bunun üçün çox çalışdığını gördüm” demək uşağın əməyinin də qiymətləndirildiyini göstərir.

 

Telefon və rəqəmsal mühit

Müasir ailələrdə valideyn–övlad münasibətlərinə təsir edən əsas məsələlərdən biri rəqəmsal texnologiyalardır. Telefon, planşet, kompüter və sosial şəbəkələr uşaqların gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilib.

Bu məsələdə yalnız qadağa üzərində qurulan yanaşma həmişə kifayət etmir. Valideyn uşağın rəqəmsal dünyasını anlamalı, onun hansı məzmunu izlədiyini və hansı risklərlə qarşılaşa biləcəyini bilməlidir.

Ailə daxilində rəqəmsal qaydaların müəyyənləşdirilməsi daha faydalı yanaşmadır. Məsələn, yemək zamanı telefonlardan istifadə edilməməsi, yatmazdan əvvəl ekran vaxtının məhdudlaşdırılması və şəxsi məlumatların internetdə paylaşılmaması kimi qaydalar ailə üçün ümumi prinsipə çevrilə bilər.

Ən vacib məqam isə qaydaların yalnız uşağa tətbiq edilməməsidir. Valideyn özü daim telefonla məşğuldursa, uşağın ekran istifadəsini tənzimləmək daha çətinləşir. Uşaqların davranışına ən güclü təsirlərdən biri yenə də böyüklərin öz davranışıdır.

 

Ailə daxilində konfliktlərin idarə olunması

Ailədə heç vaxt fikir ayrılığının olmaması real deyil. Əsas məsələ konfliktin olub-olmaması yox, onun necə idarə edilməsidir.

Mübahisə zamanı qışqırmaq, təhqir etmək, uşağı alçaltmaq və köhnə səhvləri bir-bir sadalamaq problemi həll etmir. Konflikt zamanı tərəflərin emosional olaraq sakitləşməsi üçün fasilə vermək, sonra konkret məsələ haqqında danışmaq daha səmərəli ola bilər.

Valideyn uşağa “Sən həmişə belə edirsən” demək əvəzinə “Bu gün baş verən hadisə məni narahat etdi” deyə bilər. Bu zaman müzakirə şəxsiyyətdən konkret davranışa keçir.

Konfliktdən sonra münasibətin bərpası da vacibdir. Uşağın səhv etdikdən sonra münasibətin əvvəlki vəziyyətə qayıda biləcəyini bilməsi ailədə emosional təhlükəsizliyi gücləndirə bilər.

 

Valideyn üçün praktik ünsiyyət modeli

Gündəlik həyatda “dinlə – adlandır – sərhəd qoy – seçim ver – nəticəni müzakirə et” ardıcıllığından istifadə etmək mümkündür.

Əvvəlcə uşağı dinləmək lazımdır. Sonra onun hissini müəyyənləşdirmək: “Görürəm ki, buna görə çox əsəbiləşmisən.” Ardınca davranış sərhədini göstərmək: “Amma kimisə vurmağa icazə yoxdur.” Daha sonra seçim təqdim etmək: “İndi sakitləşmək üçün bir az tək qala bilərsən, yaxud mənimlə danışa bilərsən.” Sonda isə hadisəni birlikdə müzakirə etmək: “Növbəti dəfə belə vəziyyət yarananda nə edə bilərik?”

Bu model uşağın həm emosional ehtiyacını, həm də davranış məsuliyyətini nəzərə alır.

 

Gündəlik həyatda tətbiq edilə bilən beş sadə üsul

Birinci üsul – gündəlik diqqət vaxtı. Hər gün qısa müddət də olsa, uşağın seçdiyi fəaliyyətə tam diqqət ayırmaq. Bu müddətdə telefon və digər diqqət yayındırıcı vasitələrdən uzaq olmaq.

İkinci üsul – açıq suallar. “Günün necə keçdi?” sualına uşaq “yaxşı” deyib söhbəti bitirə bilər. “Bu gün səni ən çox nə sevindirdi?” və ya “Bu gün səni nə narahat etdi?” kimi suallar daha geniş cavab üçün imkan yaradır.

Üçüncü üsul – davranışı konkretləşdirmək. “Sən məsuliyyətsizsən” əvəzinə “Bu işi razılaşdığımız vaxtda tamamlamadın” demək.

Dördüncü üsul – seçim imkanları. Yaşa uyğun məsələlərdə uşağa iki və ya üç real seçim təqdim etmək. Bu, müstəqillik və məsuliyyət hissinin inkişafına kömək edə bilər.

Beşinci üsul – həftəlik ailə söhbəti. Ailə üzvlərinin həftə ərzində onları sevindirən, narahat edən və dəyişdirmək istədikləri məsələləri qısa şəkildə paylaşması. Bu söhbətin məqsədi kimisə günahlandırmaq deyil, ailə daxilində ünsiyyət yaratmaqdır.

 

Pedaqoq və valideyn əməkdaşlığı

Uşağın inkişafında ailə ilə təhsil mühiti arasında əlaqə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Valideyn və müəllim uşağın həyatında fərqli funksiyalar daşısa da, onların məqsədləri müəyyən məqamlarda kəsişir.

Məktəbdə problem yarandıqda yalnız uşağı günahlandırmaq və ya yalnız müəllimi məsul tutmaq problemi həll etməyə bilər. Hadisənin səbəbləri, uşağın sosial münasibətləri, emosional vəziyyəti və konkret şərait birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Valideyn–müəllim ünsiyyətində əsas sual “Kim günahkardır?” yox, “Uşağa necə kömək edə bilərik?” olmalıdır.

Bu əməkdaşlıq uşağın davranışının daha düzgün anlaşılmasına və eyni problemin müxtəlif mühitlərdə fərqli şəkildə qiymətləndirilməsinin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

 

Valideynlikdə əsas praktik prinsiplər

Sağlam valideyn–övlad münasibətinin formalaşmasında bir neçə əsas prinsip xüsusilə əhəmiyyətlidir:

Sevgi şərtli olmamalıdır. Uşaq səhv etdikdə davranışına münasibət dəyişə bilər, lakin onun dəyəri inkar edilməməlidir.

Sərhədlər aydın olmalıdır. Uşaq nəyin gözlənildiyini bilməlidir.

Dinləmək məsləhətdən əvvəl gəlməlidir. Bəzən uşaq həll yolu deyil, əvvəlcə anlaşılmaq istəyir.

Tənqid konkret davranışa yönəlməlidir. Şəxsiyyətə yönəlmiş etiketlərdən uzaq durmaq lazımdır.

Müstəqillik yaşa uyğun şəkildə artırılmalıdır. Uşağın böyüməsi ilə valideyn nəzarətinin forması da dəyişməlidir.

Valideyn öz davranışına diqqət etməlidir. Uşaq çox vaxt deyilən sözdən əvvəl göstərilən davranışı öyrənir.

Səhvdən sonra münasibət bərpa edilməlidir. Konflikt ailə bağının tamamilə qırılması anlamına gəlməməlidir.

Valideyn–övlad münasibəti hazır qaydalar toplusu deyil. Uşaq böyüdükcə onun ehtiyacları, sualları, qorxuları və müstəqillik tələbi dəyişir. Buna görə valideynlik də dəyişən və inkişaf edən bir prosesdir.

Sağlam münasibətin əsasını nə həddindən artıq nəzarət, nə də sərhədsiz azadlıq təşkil edir. Əsas məsələ uşağın sevildiyini hiss etməsi ilə yanaşı, məsuliyyət daşımağı, qaydalara əməl etməyi, başqalarının sərhədlərinə hörmət etməyi və öz qərarlarının nəticələrini dərk etməyi öyrənməsidir.

Valideynin vəzifəsi uşağın həyatını onun əvəzinə yaşamaq deyil. Onun yanında dayanmaq, lazım gəldikdə istiqamət vermək, səhv etdikdə düzəltməyə imkan yaratmaq və zaman keçdikcə müstəqil qərarlar verə bilən şəxsiyyət kimi formalaşmasına şərait yaratmaqdır.

Ən sağlam valideyn–övlad münasibəti uşağın valideynindən heç vaxt ayrılmaması deyil, böyüdükcə müstəqilləşsə də, ehtiyac duyduqda geri dönə biləcəyi etibarlı bir münasibətin mövcudluğudur.

Bəlkə də valideynlik haqqında ən sadə, amma ən dərin sual budur: “Mən uşağım üçün nə edirəm?” Bu sualın yanına bir başqasını da qoymaq lazımdır: “Mənim yanımda olan uşağım özünü necə hiss edir?”

Çünki tərbiyənin nəticəsi yalnız uşağın nə bildiyi və nə bacardığı ilə deyil, özünə, həyata və insanlara necə münasibət bəslədiyi ilə də ölçülür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.09.2026)