”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bəzən həyatımızda elə hadisələr baş verir ki, onların qarşısında dayanıb yalnız bir sual veririk: “Bunun belə olması yazılmışdı?” İnsan başına gələnləri izah etməkdə çətinlik çəkəndə taleyə sığınır. Çünki bəzi hadisələrin səbəbini tapmaq asan deyil. Nə qədər düşünürsən, nə qədər geriyə qayıdır, “kaş”larla dolu cümlələr qurursan, yenə də cavabsız qalan bir sual olur. Bəlkə də insanın ən böyük mübarizələrindən biri başına gələnləri anlamaq yox, qəbul etməkdir.
Taleyə inanmaqla taleyin qarşısında aciz qalmaq isə eyni şey deyil. Bəzən deyirik: “Deməli, qismət belə imiş.” Amma görəsən, insanın etdiyi seçimlərin, verdiyi qərarların, getdiyi yolların taleyində heç bir payı yoxdurmu? Əgər hər şey əvvəlcədən yazılıbsa, onda seçimlərimizin mənası nədir? Əgər heç nə yazılmayıbsa, onda niyə bəzi hadisələr sanki bizi illər boyu izləyir? Bəlkə də həyatın ən böyük sirri məhz bu iki sualın arasında gizlənir.
İnsan taleyindən qaçmağa çalışır. Bəzən şəhərini dəyişir, insanlardan uzaqlaşır, keçmişini arxada qoyur, yeni həyata başlayır. Elə bilir ki, yer dəyişməklə həyat da dəyişəcək. Amma bir müddət sonra anlayır ki, insan özündən qaça bilmir. Çünki insan hara gedirsə, özü də ora gedir. Keçmişini özü ilə aparır. Qorxularını, xatirələrini, yaralarını, peşmanlıqlarını, yarımçıq qalmış sözlərini də özü ilə götürür. Başqa bir şəhərdə, başqa bir küçədə yeriyə bilər, amma içindəki ağrını geridə qoymaya bilər.
Bəzən insanın qaçdığı şey taleyi deyil, özüdür. Özünün verdiyi yanlış qərarlardan, bağışlaya bilmədiyi insanlardan, qəbul etmək istəmədiyi həqiqətlərdən, keçmişdə etdiyi səhvlərdən qaçır. Amma qaçdıqca həmin şeylər daha çox arxasınca gəlir. Çünki bəzi qapılar arxamızda bağlansa da, içimizdə açıq qalır.
İnsan taleyini dəyişə bilərmi? Bəlkə də tamamilə yox. Amma ona münasibətini dəyişə bilər. Bəlkə taleyin ən böyük gücü bizim başımıza gələnlərdə deyil, başımıza gələnlərdən sonra nə etdiyimizdədir.
Eyni hadisə iki insanın həyatına fərqli təsir edə bilər. Biri itkidən sonra həyata küsməyi seçər, digəri isə itkinin ona həyatın qiymətini öyrətdiyini düşünər. Biri uğursuzluqdan sonra bir daha cəhd etməz, digəri isə həmin uğursuzluğu yolunun bir hissəsi kimi qəbul edib yenidən başlayar. Deməli, insanın taleyində hadisələr qədər seçimlər də var.
Bəzən həyat qarşımıza bir yol qoyur, amma o yolda necə addımlayacağımıza biz qərar veririk.
Hər insanın həyatında “kaş” dediyi bir məqam olur: Kaş o gün getməzdim. Kaş o sözü deməzdim. Kaş ona inanmazdım. Kaş bir az daha gözləyərdim. Kaş vaxtında başa düşərdim... Bu “kaş”lar insanın keçmişlə apardığı ən uzun söhbətlərdir. Amma keçmiş cavab vermir. Nə qədər geri qayıtmaq istəsək də, yaşanmış bir günü dəyişə bilmirik.
Bəlkə də insanın taleyini dəyişə bilmədiyi ən böyük yer elə keçmişdir. Amma gələcəyə hələ toxunmaq mümkündür. Bu gün verdiyimiz qərar sabahımızın bir hissəsinə çevrilir. Ona görə də insan keçmişin qarşısında aciz, gələcəyin qarşısında isə tamamilə gücsüz deyil.
Bəzən taleyimiz sandığımız şey əslində seçimlərimizin nəticəsidir. Yanlış insanı seçirik, sonra onun bizə yaşatdığı ağrını tale adlandırırıq. Özümüzə inanmayıb bir fürsətdən vaz keçirik, sonra “qismət olmadı” deyirik. Qorxduğumuz üçün addım atmırıq, illər sonra isə “deməli, belə olmalı imiş” söyləyirik. Halbuki bəzən qismət adlandırdığımız şey bizim qorxularımızın nəticəsidir.
Amma hər şeyi də insanın seçimi ilə izah etmək olmaz. Elə hadisələr var ki, insanın iradəsindən kənarda baş verir. Gözləmədiyimiz itkilər, xəstəliklər, ayrılıqlar, qəfil dəyişən həyat şərtləri... İnsan bütün bunların qarşısında bəzən nə qədər güclü olsa da, hər şeyi idarə edə bilmir.
Bəlkə də taleyin mənası bir az da burada başlayır. İnsan hər şeyi seçə bilməz. Amma yaşadıqlarına necə cavab verəcəyini müəyyən qədər seçə bilər.
Ən ağır dərd belə insanın bütün həyatını müəyyən etməli deyil. İnsan itirə bilər, amma itkisindən ibarət deyil. Yıxıla bilər, amma yıxıldığı yerdə qalmağa məcbur deyil. Yanıla bilər, amma səhvi onun bütün ömrünün adı deyil. Bir qapı bağlana bilər, amma bütün yollar bağlanmır.
Bəlkə də taledən qaçmaq deyil məsələ. Məsələ taleyin qarşımıza çıxardığı yolda özümüzü itirməməkdir.
Bəzən insan illərlə bir şeyin baş verməməsi üçün mübarizə aparır. Sonra həmin hadisə baş verir və insan düşünür: “Mən bunu niyə dəyişə bilmədim?” Amma illər sonra geriyə baxanda görür ki, həmin hadisə onu tamam başqa bir insana çevirib.
Bəzi ağrılar bizi istəmədiyimiz halda böyüdür. Bəzi ayrılıqlar bizə özümüzü tanıdır. Bəzi itkilər həyatın qiymətini öyrədir. Bəzi uğursuzluqlar isə bizi özümüz üçün doğru olan yola qaytarır.
Bu o demək deyil ki, ağrı mütləq yaxşıdır. Xeyr. Ağrı ağrıdır. İtki itkidir. Ayrılıq ayrılıqdır. İnsanın yaşadığı heç bir acını romantikləşdirməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə bəzən insan yaşadığı ağrının içindən keçərkən özündə əvvəllər bilmədiyi bir güc tapır. Və həmin güc də onun taleyinin bir hissəsinə çevrilir.
Bəlkə insan taleyindən qaça bilmir. Amma taleyinin qarşısında necə dayanacağını öyrənə bilər. Bəzən susar, bəzən mübarizə aparar, bəzən geri çəkilər, bəzən yenidən başlayar. Bəzən isə illərlə axtardığı cavabın heç vaxt gəlməyəcəyini qəbul edər.
Çünki hər sualın cavabı olmur. Bəzi şeyləri yalnız yaşamaq olur. Bəzi hadisələrin mənasını isə insan həmin anda deyil, illər sonra anlayır.
Həyatın qəribəliyi də budur: Bəzən ən böyük dönüş nöqtəmiz həmin anda uğursuzluq hesab etdiyimiz hadisə olur. O vaxt ağlayırıq. Sonra zaman keçir. Bir gün sakitcə geriyə baxırıq və deyirik: “Yaxşı ki, belə oldu.”
Bəlkə də tale bizə hər zaman istədiyimizi vermir. Bəzən bizi istəmədiyimiz yollardan keçirir. Amma həmin yolların sonunda kim olduğumuzu özümüz müəyyənləşdiririk.
İnsan taleyindən qaça bilərmi?
Bəlkə bəzi şeylərdən yox. Amma öz taleyinin içində itməkdən qaça bilər. Özünü başqasının qərarlarına təslim etməkdən qaça bilər. Qorxularının həyatını idarə etməsinə mane ola bilər. Keçmişin gələcəyini müəyyən etməsinə icazə verməyə bilər.
Və ən əsası, başına gələn hər şeyi “Tale belə istədi” deyib kənara çəkilmək məcburiyyətində deyil.
Çünki insanın əlində həmişə bir şey qalır: seçim.
Bəlkə taleyi dəyişdirən də elə budur.
Həyat qarşımıza hansı yolu çıxarırsa çıxarsın, o yolda necə insan olaraq qalacağımız bizim seçimimizdir. Bəlkə də insan taleyindən qaça bilmir. Amma taleyin içində öz yolunu tapa bilər.
Və bəzən insanın taleyinə qalib gəlməsi onu dəyişdirmək deyil. Onunla barışıb, yenə də öz həyatını yaşamağı bacarmaqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.09.2026)
