Nərgiz M.Mustafayeva,
Gəncə Dövlət Universitetinin magistrantı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Xalq təqvimində Avqust ayının sonlarında başlayan sərinlik sentyabrda artıq kəskin şəkildə hiss olunmağa başlayır. Təqvimlər üçün sentyabr sadəcə payızın ilk ayı sayılsa da, ulu babalarımızın təsərrüfat dünyasında bu dövr böyük dönüşün - yaylaqdan arana enişin, məhsul yığımının yekunlaşmasının və təbiətin tədricən “xəzan”a bürünməsinin başlanğıcıdır.
Xalq etnoqrafiyasında sentyabr ayı həm də “Xəzan ayı” və ya “Xəzanın ilk müjdəçisi” adlanır. Sentyabrda ağacların yarpaqları saralmağa, təbiət yayın yaşıl libasını sarı-qızılı rənglərə dəyişməyə başlayır.
Sentyabrın 22-23-də baş verən Payız gündönümü ilə xalq təqvimində rəsmi payız nizamı bərqərar olur. Gündüzlərin qısalması və gecələrin kəskin soyuması kəndliyə təbiətin artıq istirahətə hazırlaşdığını xəbər verir.
Güləyazda uca dağlara çəkilən elat tayfaları və çobanlar üçün sentyabr ayı “Payız köçü” ayıdır. Avqustda Ülkər ulduzu doğandan sonra dağ gecələri şaxtalı olmağa başladığından, sentyabrda uca zirvələrdə qalmaq artıq imkansızlaşır. Qışlıq azuqəsini hazırlayan elat sürüləri yavaş-yavaş aşağılara - payız otlaqlarına və arandakı qışlaqlara doğru endirilir. Məhz bu dönəmdə yaylaq yollarında böyük köç mənzərələri canlanır.
Sentyabr kəndli üçün bağların və bostanların son bəhrəsini toplamaq vaxtıdır.
Nar, heyva, xurma və son üzüm yığımı məhz bu aya təsadüf edir. Qış üçün doşabın bişirilməsi, turşuların basılması və xəzan düşməzdən öncə meyvə qurularının hazırlanması sentyabrın əsas təsərrüfat qayğılarındandır.
Sentyabr ayı - zəhmətin yekunlaşdığı, təbiətin və insanın qışa hazırlıq gördüyü müdrik bir keçid dövrüdür. Yayın şən, gurultulu günləri yerini payızın sakit və bərəkətli ritminə verir. Babalarımızın yaddaşında sentyabr - həm dağlardan arana enən ruzi, həm də payızın gözəl mənzərəsidir.
Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.09.2026)
