”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan dünyaya göz açdığı ilk gündən taleyin və seçimlərin arasında görünməz bir yol ilə addımlayır. Bəziləri inanır ki, hər şey əvvəlcədən yazılıb, insan sadəcə həmin yazılmış sətirləri yaşayır. Digərləri isə hesab edir ki, həyatın müəllifi insanın özüdür və hər qərar gələcəyin istiqamətini dəyişdirir. Əslində isə bu iki anlayış bir-birinə qarşı deyil, bir-birini tamamlayan iki həqiqətdir. Taleyin bizə verdiyi imkanlar və qarşılaşdırdığı hadisələr ola bilər, amma həmin hadisələr qarşısında necə davranacağımız, hansı yolu seçəcəyimiz artıq bizim məsuliyyətimizdir.
Eyni ailədə böyüyən iki qardaşı düşünək. Onlar eyni evdə yaşayır, eyni məktəbə gedir, eyni çətinlikləri görürlər. İllər sonra biri cəmiyyətə faydalı, mərhəmətli və savadlı bir insan olur, digəri isə həyatını yanlış qərarlar üzərində qurur. Əgər hər ikisinin taleyi eyni idisə, bəs bu fərq haradan yarandı? Cavab onların seçimlərində gizlidir. İnsan eyni başlanğıcdan fərqli sonluqlara gedə bilir. Deməli, taleyin açdığı qapıdan hansı istiqamətdə gedəcəyimizi çox vaxt özümüz müəyyən edirik.
Həyat hər gün bizi kiçik seçimlərlə sınağa çəkir. Hansı sözün deyiləcəyini, hansı addımın atılacağını, kimə kömək ediləcəyini, kimdən üz döndəriləcəyini biz seçirik. Bəzən elə düşünürük ki, yalnız böyük qərarlar həyatı dəyişir. Halbuki insanın taleyini çox vaxt heç kimin əhəmiyyət vermədiyi kiçik seçimlər formalaşdırır. Vaxtında deyilən bir üzr, uzadılan bir əl, oxunan bir kitab, imtina edilən bir pis vərdiş və ya səbirlə gözlənilən bir gün illər sonra tamam başqa bir həyatın təməlini qura bilir.
İnsan bəzən uğursuzluqlarını taleyin üzərinə ataraq öz vicdanını sakitləşdirməyə çalışır. "Qismətim belə imiş", "taleyim gətirmədi" kimi ifadələr çox zaman məsuliyyətdən qaçmağın ən rahat yoluna çevrilir. Halbuki həmin uğursuzluğun arxasında bəzən tənbəllik, yanlış qərar, səbrsizlik və ya düşünülməmiş addımlar dayanır. Taleyi günahlandırmaq asandır, öz səhvini qəbul etmək isə cəsarət tələb edir.
Əlbəttə, insanın seçə bilmədiyi həqiqətlər də var. Heç kim hansı ailədə doğulacağını, hansı ölkədə dünyaya gələcəyini, hansı dövrdə yaşayacağını müəyyən etmir. Bunlar taleyin insanın qarşısına qoyduğu başlanğıc nöqtələridir. Lakin başlanğıc nöqtəsi son mənzil demək deyil. Tarix elə insanların həyat hekayələri ilə doludur ki, yoxsulluqdan zirvəyə yüksəlib, çətinlikdən güc alıb, ümidsizlikdən ümid yaradıb. Əgər yalnız taleyin hökmü keçərli olsaydı, belə həyat hekayələri heç vaxt yazılmazdı.
Bəzən insanın qarşısına elə hadisələr çıxır ki, onların səbəbini izah etmək mümkün olmur. Gözlənilməz xəstəlik, qəfil itki, təbii fəlakət və ya təsadüfi qarşılaşma... Bunlar insan iradəsindən kənarda baş verir. Lakin həmin hadisələrdən sonra ayağa qalxmaq, ruhdan düşməmək, yaşamağa davam etmək yenə də seçimdir. Həyatın böyüklüyü də məhz burada görünür. İnsan başına gələnləri həmişə dəyişə bilməz, amma onların onu necə dəyişəcəyinə özü qərar verə bilər.
Seçim insanın xarakterini də formalaşdırır. Dürüst olmaq, yalan danışmamaq, başqasının haqqına girməmək, vicdanla yaşamaq hər gün təkrarlanan qərarlardır. Heç kim bir gündə yaxşı və ya pis insan olmur. İnsan hər gün etdiyi seçimlərlə öz daxilində görünməyən bir heykəl yonur. İllər keçdikcə həmin heykəl onun xarakterinə çevrilir. Buna görə də xarakter təsadüf deyil, uzun illərin seçimlərinin nəticəsidir.
Müasir dövrdə seçim etmək əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha da çətinləşib. İnsan hər gün saysız-hesabsız informasiya, fikir və təsirin içində yaşayır. Sosial şəbəkələr, reklamlar, ictimai təzyiqlər çox zaman insanın öz düşüncəsini kölgədə qoyur. Elə buna görə də bu gün ən böyük seçimlərdən biri başqalarının istədiyi kimi deyil, vicdanının dediyi kimi yaşaya bilməkdir. Çünki insan bəzən həyatını özü üçün deyil, başqalarının alqışı üçün qurmağa başlayır. Belə olanda isə xoşbəxtlik uzaqlaşır.
Taleyə inanmaq insana təsəlli verə bilər, amma yalnız taleyə arxalanmaq insanı passivləşdirə bilər. Seçimə inanmaq isə məsuliyyət hissini gücləndirir. Hər iki anlayış arasında tarazlıq quran insan həm ümidini itirmir, həm də əllərini yanına salıb gözləmir. O bilir ki, bəzi qapıları tale açır, amma o qapıdan keçmək üçün addımı özü atmalıdır.
İnsanın həyatına nəzər salanda bir həqiqət daha aydın görünür: seçim yalnız bu günü deyil, gələcək nəsilləri də formalaşdırır. Valideynin övladına ayırdığı vaxt, müəllimin şagirdinə söylədiyi bir cümlə, rəhbərin kollektivə göstərdiyi münasibət – bunların hər biri gələcəyə atılmış toxum kimidir. O toxumun necə bir ağaca çevriləcəyi isə həmin an edilən seçimdən asılıdır. Bəzən bir insanın vicdanla verdiyi qərar onlarla insanın həyatını dəyişir, bəzən də məsuliyyətsiz bir seçim uzun illər silinməyən iz buraxır.
Tarix də bunu təsdiqləyir. Böyük dəyişikliklər bir anda yaranmayıb. Onların arxasında cəsarətlə verilmiş qərarlar dayanıb. Elm adamları rahat həyatı deyil, araşdırmağı seçiblər. Sənətkarlar şöhrətdən əvvəl zəhməti seçiblər. Vətənini sevən insanlar qorxunu deyil, məsuliyyəti seçiblər. Əgər onlar taleyin gətirdiyi çətinliklər qarşısında dayanıb geri çəkilsəydilər, bu gün bəşəriyyət bir çox dəyərlərindən məhrum olardı.
Lakin seçim etmək həmişə asan olmur. İnsan bəzən iki doğru, bəzən isə iki yanlış arasında qalır. Elə məqamlar olur ki, hansı yolu seçməsindən asılı olmayaraq nəyisə itirəcəyini anlayır. Həyatın mürəkkəbliyi də buradadır. Müdriklik heç vaxt yalnız düzgün cavabı bilmək deyil, bəzən ən az zərər verən yolu seçə bilməkdir. Yetkin insan seçim etməzdən əvvəl yalnız öz xeyrini deyil, başqalarının taleyini də düşünür. Çünki hər qərarın görünməyən nəticələri olur.
İnsan ömrünün sonunda geriyə baxanda daha çox başına gələn hadisələri deyil, özü verdiyi qərarları xatırlayır. "Kaş o sözü deməyəydim", "kaş qorxmayaydım", "kaş həmin fürsəti qaçırmayaydım" kimi peşmanlıqlar göstərir ki, insanı ən çox incidən yaşaya bilmədiyi seçimlərdir. Çünki tale bəhanə ola bilər, amma vicdan insanın susduğu, çəkindiyi və ya yanlış seçdiyi anları heç vaxt unutdurmur.
Bunun əksi də doğrudur. Vicdanla verilmiş qərarlar insanın ən böyük sərvətinə çevrilir. Bəzən bunun mükafatı dərhal görünmür. Dürüst insan çətinlik çəkə, zəhmətkeş insan gec nəticə əldə edə, yaxşılıq edən insan qarşılığını dərhal görməyə bilər. Ancaq zaman çox şeyin ən ədalətli hakimidir. O, gec-tez hər seçimin nəticəsini insanın qarşısına çıxarır. Əkilən toxum necədirsə, yetişən məhsul da elə olur.
Əslində taleyi də dəyişdirən məhz seçimlərdir. Dünən verilmiş qərarlar bu günümüzü, bu gün verdiyimiz qərarlar isə sabahımızı yaradır. Hər gün sanki həyat kitabının yeni bir səhifəsini yazırıq. O səhifədə bəzi sətirlər əvvəlcədən mövcud ola bilər, lakin onların davamını yazan qələm bizim əlimizdədir. Buna görə də insan öz taleyinin tam sahibi olmasa da, onun necə oxunacağını müəyyən edən müəlliflərdən biridir.
Bu gün cəmiyyətimizin də ən çox ehtiyac duyduğu məhz düzgün seçim mədəniyyətidir. Asan qazancı zəhmətdən üstün tutmamaq, nifrət əvəzinə anlayışı seçmək, biganəlik əvəzinə məsuliyyət göstərmək, yalanın rahatlığını deyil, həqiqətin çətinliyini qəbul etmək... Bu seçimlər təkcə fərdi deyil, bütöv bir cəmiyyətin mənəvi simasını formalaşdırır. Güclü dövlətlər ilk növbədə düzgün seçim etməyi bacaran insanların çiyinləri üzərində qurulur.
"İnsan öz taleyini yaşayır, yoxsa seçimlərini?" sualının tək bir cavabı yoxdur. İnsan taleyin qarşısına çıxardığı hadisələri yaşayır, lakin həmin hadisələrin onun həyatını necə dəyişəcəyini seçimləri müəyyən edir. Tale bizə yolu göstərə bilər, amma o yolu necə gedəcəyimiz öz iradəmizdən, vicdanımızdan və məsuliyyətimizdən asılıdır.
Bəlkə də həyatın ən böyük hikməti elə budur: insan taleyini həmişə seçə bilmir, amma taleyi qarşılayacaq insanı – yəni özünü – hər gün yenidən seçə bilir. Və məhz bu seçim insanın ən böyük azadlığı, ən ağır məsuliyyəti və ən qiymətli sərvətidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.07.2026)
