”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bəşər tarixinin heç bir dövründə həyat indiki qədər sürətli olmayıb. Bir vaxtlar günlərlə, hətta aylarla gözlənilən xəbərlər indi bir neçə saniyəyə dünyanın o biri başından cibimizdəki telefona çatır. Uzaqda yaşayan insanlarla danışmaq, alış-veriş etmək, işləmək, öyrənmək, hətta həkim qəbuluna yazılmaq belə artıq bir neçə toxunuş qədər asandır. Texnologiya həyatımızı rahatlaşdırmaq üçün yaranmışdı və bu məqsədinə böyük ölçüdə nail də oldu. Lakin qəribə bir paradoks ortaya çıxdı: rahatlıq artdıqca insanın daxili rahatlığı azalmağa başladı.
Bu gün insanların çoxu vaxt qazanmaq üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edir. Sürətli internet, sürətli nəqliyyat, hazır yeməklər, avtomatlaşdırılmış xidmətlər, süni intellekt proqramları – hamısı vaxtımıza qənaət etmək üçündür. Amma həmin qənaət etdiyimiz vaxt hara gedir? Niyə günün sonunda yenə də "heç nəyə vaxtım çatmadı" deyirik? Görünür, problem zamanın azlığında deyil. Problem zamanın necə yaşanmasındadır.
Müasir insan daim nəyəsə tələsir. Səhər oyanan kimi telefona baxır, gün ərzində saysız-hesabsız bildirişlər arasında yaşayır, bir işi bitirmədən digərinə başlayır, axşam isə yorğun halda yatağa uzanır. Gün bitir, amma daxildə qəribə bir boşluq qalır. Sanki çox iş görülüb, amma az yaşanıb. İnsan fəaliyyət göstərir, lakin həyatın özünü hiss etməyə macal tapmır.
Əvvəllər xoşbəxtlik anlayışı daha sadə idi. Bir ailənin eyni süfrə arxasında yemək yeməsi, qonşuların axşam qapı önündə söhbət etməsi, uşaqların küçədə saatlarla oyun oynaması adi həyatın ayrılmaz hissəsi idi. O günlərdə imkanlar indiki qədər geniş deyildi, amma münasibətlər daha isti, gözləmək daha təbii, sevinc isə daha səmimi görünürdü. İnsan hər şeyə sahib olmasa da, sahib olduqlarının fərqində idi.
İndi isə bolluq dövründə yaşayırıq. Seçimlərimiz çoxalıb, amma qərarsızlığımız da artıb. Minlərlə film arasından baxacaq birini seçə bilmirik, yüzlərlə məhsul arasından almağa tərəddüd edirik, sosial şəbəkələrdə minlərlə insanla əlaqədəyik, amma bəzən dərdimizi danışacaq bir nəfər tapmaqda çətinlik çəkirik. Bu bolluq insanı zənginləşdirmək əvəzinə, bəzən onu yorur.
Sosial şəbəkələr də xoşbəxtlik anlayışını dəyişdirən əsas amillərdən birinə çevrilib. İnsan artıq öz həyatını yaşamaqdan çox, başqalarının həyatına baxmağa başlayıb. Kim haraya gedib, nə alıb, necə yaşayır, hansı uğuru qazanıb – bütün bunlar gündəlik müqayisələrin əsas mövzusuna çevrilir. Halbuki sosial şəbəkələr insanların həyatının tam mənzərəsini yox, seçilmiş və bəzədilmiş hissəsini göstərir. Amma insan beyni bunu hər zaman ayırd edə bilmir. Başqasının ən gözəl anlarını öz həyatının adi günləri ilə müqayisə etdikcə, sahib olduqları dəyərsiz görünməyə başlayır.
Ən təhlükəlisi isə budur ki, xoşbəxtlik getdikcə daxili hiss olmaqdan çıxıb, nümayiş etdirilən görüntüyə çevrilir. İnsan artıq xoşbəxt olmaqdan çox, xoşbəxt görünməyə çalışır. Gəzdiyi məkan, içdiyi qəhvə, aldığı hədiyyə, keçirdiyi istirahət – hər şey paylaşılmaq üçün planlaşdırılır. Sanki yaşamaq kifayət etmir, mütləq göstərmək də lazımdır. Bunun nəticəsində isə həyatın özü yox, onun vitrini ön plana keçir.
Əslində xoşbəxtlik heç vaxt sürətdə yaşamayıb. O, həmişə kiçik anlarda gizlənib. Bir fincan çayın ətri, yağışdan sonra torpağın qoxusu, uzun zamandır görmədiyin bir insanın səmimi gülümsəməsi, valideynin səsini eşitmək, uşağın səbəbsiz sevinci... Bunlar pul tələb etmir, dəbdəbə istəmir, amma insan ruhunu doyurmağı bacarır. Təəssüf ki, sürət həmin anları hiss etməyə imkan vermir.
Bəlkə də insanın ən böyük itkisi zamanın yox, diqqətin itməsidir. Çünki xoşbəxtlik diqqət istəyir. O, yalnız həmin anın içində olan insanın qapısını döyür. Daim sabahı düşünən, keçmişə peşman olan və ya növbəti hədəfin arxasınca qaçan insan isə onu çox vaxt görə bilmir.
İnsan psixologiyası qəribə bir xüsusiyyətə malikdir. O, sahib olduqlarına çox tez öyrəşir. Psixoloqlar bunu "hedonik uyğunlaşma" adlandırırlar. Bu gün bizi sevindirən bir yenilik sabah adiləşir, dünən arzuladığımız bir əşya bir neçə həftə sonra artıq əvvəlki həyəcanı yaratmır. Buna görə də xoşbəxtliyi yalnız yeni şeylərdə axtaran insan daim növbəti yeniliyin arxasınca qaçmağa məcbur qalır. Bu qaçışın isə sonu yoxdur. Çünki məsələ sahib olduqlarımızın sayında deyil, onlara necə baxmağımızdadır.
Sürət mədəniyyəti ailə münasibətlərini də səssiz şəkildə dəyişdirib. Eyni evdə yaşayan insanlar bəzən gün ərzində bir-biri ilə bir neçə cümlədən artıq danışmırlar. Hər kəs öz ekranına baxır, öz informasiya axını ilə yaşayır. Süfrələrdə söhbətləri telefon bildirişləri əvəz edir, göz təmasını isə ekran işığı. Halbuki ailəni bir yerdə saxlayan yalnız eyni dam altında yaşamaq deyil. Ailəni yaşadan birlikdə keçirilən vaxt, dinləmək bacarığı, paylaşılmış xatirələr və bir-birinə ayrılan diqqətdir.
Bu dəyişiklik ən çox uşaqların dünyasında hiss olunur. Uşaq valideynin ona aldığı bahalı oyuncağı uzun müddət xatırlamaya bilər, amma birlikdə oynadıqları bir saatı illərlə unutmur. Çünki uşağın yaddaşında əşyalar deyil, hisslər qalır. O, özünü nə qədər dəyərli hiss etdiyini, nə qədər dinlənildiyini və nə qədər sevildiyini xatırlayır. Təəssüf ki, sürətli həyat tərzi valideynləri çox vaxt övladlarına zaman yox, yalnız imkan verməyə sövq edir. Halbuki imkanlar uşağın ehtiyaclarını qarşılayır, zaman isə onun şəxsiyyətini formalaşdırır.
Münasibətlərdə də eyni mənzərə müşahidə olunur. İnsanlar bir-birini dinləmək əvəzinə cavab verməyə tələsirlər. Dərdi anlamaq yerinə məsləhət verməyə çalışırlar. Söhbətlər qısalır, hisslər isə ifadə olunmadan qalır. Nəticədə insanlar əvvəlkindən daha çox ünsiyyət qurduqlarını düşünsələr də, əslində daha az anlaşırlar. Çünki rabitə vasitələrinin çoxalması həmişə ünsiyyətin keyfiyyətini artırmır.
Bəzən xoşbəxtliyin qarşısında duran ən böyük maneə insanın özündən gözləntiləridir. Müasir dövr hər kəsə uğurlu, məhsuldar, fərqli və daim inkişaf edən biri olmağı təlqin edir. İnsan bir anlıq dayandıqda belə özünü günahkar hiss edir. Dincəlmək tənbəllik, sakit yaşamaq ambisiyasızlıq kimi qəbul edilir. Halbuki insan maşın deyil. Onun yalnız işləməyə deyil, hiss etməyə, düşünməyə, sevməyə və sadəcə yaşamağa da ehtiyacı var.
Xoşbəxtlik çox vaxt böyük hadisələrin deyil, kiçik vərdişlərin nəticəsidir. Səhər günəşini tələsmədən izləmək, yaxın bir insanın halını soruşmaq, kitab oxumaq, ağac kölgəsində bir fincan çay içmək, valideynə və ya dosta səbəbsiz zəng etmək... Bunlar ilk baxışda adi görünə bilər. Amma məhz bu sadə anlar insanın daxili dünyasını möhkəmləndirir. Çünki xoşbəxtlik səs-küylü deyil. O, sakitliyin içində böyüyür.
Bəlkə də həyatın bizə verdiyi ən böyük dərs budur: sürət həmişə inkişaf demək deyil. Bəzən ən doğru istiqamət yavaşlamaqdır. Ətrafımıza diqqətlə baxmaq, yaxınlarımızı dinləmək, özümüzü unutduğumuzu fərq etmək və yenidən həyata qayıtmaqdır. Çünki ömür uzun görünə bilər, amma əslində bir-birini əvəz edən anlardan ibarətdir. O anlar yaşanmadan ötüb keçirsə, illərin çoxluğu insanı xoşbəxt etmir.
Hər şey sürətlənə bilər: texnologiya, nəqliyyat, informasiya, hətta iş həyatı. Amma insan qəlbi öz ritmini əsrlərdir dəyişməyib. O, hələ də səmimi bir söhbətə, etibarlı bir qucağa, anlayış dolu bir baxışa və sevildiyini hiss etməyə ehtiyac duyur. Bu ehtiyaclar nə köhnəlir, nə də texnologiya ilə əvəz olunur.
Ona görə də bəlkə də özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual "Daha sürətli necə yaşayım?" deyil. Əsl sual budur: "Yaşadığım həyatı həqiqətən hiss edirəmmi?" Əgər bu sualın cavabı bizi düşündürürsə, deməli, xoşbəxtliyi itirməmişik. Sadəcə, onu axtardığımız yeri dəyişməliyik. Çünki xoşbəxtlik uzaqda deyil. O, çox vaxt tələsdiyimiz üçün yanından fərqinə varmadan keçdiyimiz ən sadə anların içində bizi gözləyir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(24.07.2026)
