”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Valideynlik haqqında danışarkən ən çox eşidilən cümlələrdən biri budur: “Uşağım məni dinləmir.” Bu ifadə demək olar ki, hər bir cəmiyyətdə, hər bir ailədə və müxtəlif yaş dövrlərində olan uşaqların valideynləri tərəfindən səsləndirilir. Bəzən bu cümlə yorğunluğun ifadəsi olur, bəzən narahatlığın, bəzən isə çıxılmazlığın. Lakin bu sualın arxasında daha dərin bir məsələ dayanır. Doğrudanmı uşaq valideyni dinləmir, yoxsa problemin kökü valideynin övladını kifayət qədər anlamamasındadır?
Bu suala tələsik cavab vermək mümkün deyil. Çünki ailədaxili münasibətlər yalnız davranışlardan ibarət deyil. Hər sözün, hər reaksiyanın, hər baxışın və hətta hər sükutun belə uşağın daxili aləmində müəyyən qarşılığı olur. Valideyn çox zaman uşağın davranışını görür, lakin həmin davranışın yaranmasına səbəb olan hissləri görə bilmir. Halbuki pedaqogika və inkişaf psixologiyası göstərir ki, uşağın davranışı əksər hallarda onun daxilində baş verən emosional proseslərin nəticəsidir.
Valideynlər uşaqlarının itaətkar olmasını istəyirlər. Bu, təbii istəkdir. Çünki hər bir ana və ata övladının təhlükələrdən uzaq olmasını, düzgün qərarlar verməsini və cəmiyyətə faydalı insan kimi yetişməsini arzulayır. Ancaq bəzən itaət anlayışı ilə qarşılıqlı anlaşma eyniləşdirilir. Uşaq valideynin dediyini yerinə yetirirsə, ailədə problem olmadığı düşünülür. Əgər etiraz edirsə, fərqli fikir bildirirsə və ya davranışında dəyişiklik hiss olunursa, dərhal “sözə baxmayan uşaq” damğası vurulur. Halbuki hər etiraz tərbiyəsizlik deyil, hər səssizlik də tərbiyəlilik hesab edilə bilməz.
İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən ətraf aləmlə münasibət qurmağa başlayır. Körpə əvvəlcə ağlamaqla ehtiyacını bildirir, daha sonra mimikalar, jestlər və sözlər vasitəsilə özünü ifadə etməyi öyrənir. Bu proses uşağın inkişafının təbii hissəsidir. Lakin özünü ifadə etmək bacarığı yalnız danışmaqla məhdudlaşmır. Uşaq davranışları ilə də mesaj verir. Bəzən səbəbsiz görünən əsəbilik, inadkarlıq, aqressiya və ya həddindən artıq sakitlik onun daxilində yaşadığı emosional gərginliyin ifadəsinə çevrilir. Valideyn həmin davranışın görünən tərəfi ilə mübarizə aparır, amma səbəbini anlamağa çalışmırsa, problem aradan qalxmır, sadəcə bir müddət gizlənir.
İtalyan həkim və pedaqoq yazırdı ki, uşaq boş qab deyil, öz daxili potensialı ilə dünyaya gələn bir şəxsiyyətdir. Bu fikir tərbiyəyə tamamilə fərqli yanaşmanı tələb edir. Əgər uşaq şəxsiyyətdirsə, deməli onun hissləri, düşüncələri və ehtiyacları da ciddiyə alınmalıdır. Valideynin əsas vəzifəsi yalnız qayda qoymaq deyil, həmin qaydaların uşağın inkişafına necə təsir etdiyini də anlamaqdır.
Ailələrdə tez-tez rast gəlinən vəziyyətlərdən biri budur ki, valideyn uşağa göstəriş verir, uşaq isə onu yerinə yetirmir. Bunun ardınca səs tonu yüksəlir, iradlar artır, cəza tətbiq olunur və nəticədə ailədaxili münasibətlər gərginləşir. Hadisəyə kənardan baxan insan bunu sadəcə itaətsizlik kimi qiymətləndirə bilər. Lakin məsələyə dərindən yanaşdıqda suallar dəyişir. Uşaq deyiləni başa düşmədi, yoxsa qəbul etmədi? O, doğrudanmı etiraz edir, yoxsa sadəcə eşidilmədiyini hiss edir? Valideyn onun yaşına, emosional vəziyyətinə və psixoloji inkişaf səviyyəsinə uyğun ünsiyyət qururmu?
Bu sualların cavabı tərbiyə prosesində həlledici əhəmiyyət daşıyır. Çünki uşaqla ünsiyyət yalnız göstəriş verməkdən ibarət deyil. Ünsiyyət qarşılıqlı dinləmək, anlamaq və etibar yaratmaq prosesidir. Əgər ailədə uşaq yalnız tənqid eşidirsə, hər davranışına irad tutulursa və fikirlərini sərbəst ifadə edə bilmirsə, zaman keçdikcə valideynlə emosional məsafə yaranmağa başlayır. Belə olduqda valideyn “övladım məni dinləmir” deyə düşünür, uşaq isə “məni heç kim anlamır” hissi ilə yaşayır.
İsveçrəli psixoloq uşağın zehni inkişafını araşdırarkən göstərirdi ki, hər yaş dövrünün öz düşünmə xüsusiyyətləri vardır. Böyüklərin məntiqi ilə uşağın məntiqi eyni deyil. Beş yaşlı uşağın hadisələri dərk etməsi ilə on iki yaşlı yeniyetmənin dünyagörüşü arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Buna görə də valideyn hər yaşdan eyni davranışı gözlədikdə məyus olur. Əslində isə problem uşağın davranışında deyil, gözləntilərin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olmamasındadır.
Valideynlərin yol verdiyi ən böyük səhvlərdən biri də uşağın hisslərini kiçiltməkdir. Kiçik yaşlı bir uşaq oyuncağının sınmasına görə ağlayanda böyüklər bəzən “buna görə ağlamağa dəyməz”, “bu nə böyük dərddir ki?” deyirlər. Valideyn bunu təsəlli hesab edir, amma uşaq tamamilə başqa mesaj alır. O düşünür ki, hiss etdikləri önəmli deyil. Halbuki uşağın yaşadığı kədər onun üçün həqiqidir. Böyüklərin kiçik hesab etdiyi hadisə uşağın dünyasında böyük itki kimi qəbul oluna bilər.
Məhz bu səbəbdən müasir pedaqogikada emosional savadlılıq anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Emosional savadlılıq yalnız uşağın hisslərini tanıması deyil, valideynin də həmin hissləri düzgün oxuya bilməsi deməkdir. Uşaq əsəbiləşəndə dərhal cəzalandırmaq əvəzinə onun niyə əsəbiləşdiyini anlamaq, qorxanda bunu zəiflik kimi qiymətləndirməmək, kədərlənəndə “keçər” deməklə kifayətlənməmək ailədaxili münasibətlərin sağlam qurulmasına xidmət edir.
Sovet psixoloqu hesab edirdi ki, uşağın inkişafı sosial münasibətlərdən ayrılıqda mümkün deyil. Başqa sözlə, uşaq yalnız fərdi qabiliyyətləri hesabına deyil, onunla qurulan münasibətlərin keyfiyyəti sayəsində də inkişaf edir. Bu fikir valideynlər üçün mühüm nəticə ortaya qoyur. Əgər ailədə sevgi, hörmət və qarşılıqlı etibar mühiti formalaşıbsa, uşaq tərbiyə prosesinə daha açıq olur. Əksinə, davamlı qorxu və təzyiq şəraitində böyüyən uşaqların çoxu zahirən itaətkar görünsələr də, daxildə narazılıq və etimadsızlıq hissi yaşayırlar.
Valideyn bəzən düşünür ki, övladı ilə hər gün eyni evdə yaşaması onu kifayət qədər tanıması üçün yetərlidir. Əslində isə fiziki yaxınlıq emosional yaxınlıq demək deyil. Bir evdə yaşayan insanlar aylarla bir-birini dinləmədən də həyatlarını davam etdirə bilərlər. Uşağın məktəbdə keçirdiyi gün, dostları ilə münasibəti, qorxuları, sevincləri, uğursuzluqları və arzuları ilə maraqlanmayan valideyn zamanla onun daxili aləmindən uzaqlaşır. Bu uzaqlıq isə birdən yaranmır; hər gün edilməyən bir söhbət, verilməyən bir sual, dinlənilməyən bir fikir nəticəsində tədricən böyüyür.
Müasir həyatın sürətli ritmi bu problemi daha da dərinləşdirir. İş, məişət qayğıları, rəqəmsal texnologiyalar və gündəlik yorğunluq ailə üzvlərinin bir-biri ilə keyfiyyətli vaxt keçirməsinə mane olur. Eyni süfrə arxasında oturan insanlar belə bəzən telefon ekranlarına baxmaqla məşğul olurlar. Uşaq isə valideynin diqqətini cəlb etmək üçün müxtəlif davranışlara əl atır. Bəzən bu davranış müsbət olur, bəzən isə inadkarlıq və ya aqressiya şəklində özünü göstərir. Valideyn yalnız davranışı görür, onun arxasında gizlənən “mənə diqqət yetirin” çağırışını isə eşitmir.
Dinlənilməyən səslərin ailə daxilində yaratdığı səssizlik
Ailə insanın həyatında ilk məktəb, ilk cəmiyyət və ilk güvən məkanıdır. Uşaq həyata göz açdığı gündən etibarən ətraf aləmi valideynlərinin davranışları, münasibəti və sözləri vasitəsilə tanıyır. Onun ilk öyrəndiyi dil yalnız danışıq dili deyil, həm də sevginin, qayğının, diqqətin və anlaşmanın dilidir. Məhz buna görə ailədə qurulan ünsiyyət gələcək şəxsiyyətin formalaşmasına birbaşa təsir göstərir.
Lakin bəzən ailələrdə qəribə bir vəziyyət yaranır. Hamı danışır, amma heç kim bir-birini eşitmir. Valideyn övladına nəsihət verir, övlad isə susur. Uşaq fikrini demək istəyir, lakin valideyn onu yarımçıq kəsir. Kənardan baxıldıqda ailədə problem görünmür, amma görünməyən bir səssizlik hər kəsin daxilində böyüməyə başlayır. Ən təhlükəli səssizlik də məhz budur. Çünki danışılmayan hisslər zaman keçdikcə incikliyə, anlaşılmazlığa və uzaqlaşmaya çevrilir.
məsələyə daha geniş prizmadan baxmaq vacibdir. Çünki ailədaxili münasibətlərdə təkcə "uşaq niyə dinləmir?" sualı deyil, "valideyn niyə eşitmir?" sualı da eyni dərəcədə əhəmiyyət daşıyır. Əsl problem çox vaxt itaətsizlikdə deyil, qarşılıqlı anlaşmanın zəifləməsində olur.
Dinlənilən uşaq özünü dəyərli hiss edir. Anlaşılan valideyn isə övladı ilə münasibətini qoruyub saxlaya bilir. Buna görə də ailədə ünsiyyət yalnız danışmaq deyil, həm də dinləməyi, hiss etməyi və qarşı tərəfin dünyasına daxil olmağı bacarmaqdır.
Dinləmək və anlamaq eyni anlayış deyil
Gündəlik həyatda tez-tez "Mən səni dinlədim" ifadəsini eşidirik. Lakin dinləmək həmişə anlamaq demək deyil. İnsan qarşısındakının sözlərini eşidə bilər, amma onun hisslərini, narahatlığını və demək istədiyi əsas məqamı dərk etməyə bilər. Valideyn–övlad münasibətlərində də bu fərq xüsusilə nəzərə çarpır.
Bir çox valideyn övladının dediklərini sona qədər dinlədiyini düşünür. Halbuki, o, danışıq bitməmiş cavab hazırlayır, nəticə çıxarır və ya nəsihət verməyə başlayır. Uşaq isə hiss edir ki, onu həqiqətən anlamağa çalışan yoxdur. Bu zaman o, danışmağın faydasız olduğuna inanır və zamanla hisslərini öz daxilində saxlamağa başlayır.
Bəzən uşaq məktəbdə yaşadığı bir hadisəni bölüşmək istəyir. O, əslində məsləhət yox, sadəcə anlayış və mənəvi dəstək axtarır. Lakin valideyn söhbətin ilk dəqiqələrindən "Sən özün günahkarsan", "Mən deməmişdim?", "Boş şeydir, fikir vermə" kimi ifadələr işlədərək söhbətin istiqamətini dəyişir. Belə yanaşma problemi həll etmir, əksinə, uşağın öz hisslərini ifadə etmək istəyini zəiflədir.
Psixoloqlar vurğulayırlar ki, insan özünü təhlükəsiz hiss etdiyi mühitdə daha açıq danışır. Uşaq üçün həmin təhlükəsiz mühit ilk növbədə ailədir. Əgər ailədə onun fikirlərinə istehza ilə yanaşılır, hissləri kiçildilir və ya davamlı olaraq müqayisə edilirsə, o zaman uşaq emosiyalarını gizlətməyi öyrənir. Bu isə gələcəkdə ünsiyyət problemlərinə, özünəinamın azalmasına və yaxın münasibətlər qurmaqda çətinliklərə səbəb ola bilər.
Anlamaq empatiya tələb edir. Empatiya isə yalnız "səni başa düşürəm" demək deyil. Empatiya uşağın yaşına, təcrübəsinə və hisslərinə uyğun şəkildə onun baxış bucağından hadisəyə baxmağı bacarmaqdır. Böyüklər üçün əhəmiyyətsiz görünən bir hadisə uşaq üçün böyük məyusluq və ya qorxu mənbəyi ola bilər. Məhz buna görə valideyn öz həyat təcrübəsini ölçü vahidi kimi qəbul etməməli, övladının yaşadığı hisslərin onun üçün real olduğunu unutmamalıdır.
Valideynlərin tez-tez işlətdiyi "Sənin yaşında mən..." cümləsi də bəzən ünsiyyəti çətinləşdirir. Çünki hər dövrün öz reallığı, hər uşağın isə öz fərdi dünyası var. Müqayisə əvəzinə maraq göstərmək, hökm vermək əvəzinə sual vermək daha sağlam münasibətin əsasını qoyur. "Bu hadisə səni niyə incitdi?", "Sən bu barədə nə düşünürsən?" kimi sadə suallar uşağa onun fikirlərinin əhəmiyyətli olduğunu hiss etdirir.
Əsl dinləmə səbir tələb edir. Telefonu kənara qoymaq, göz təması yaratmaq, sözünü yarımçıq kəsməmək və dərhal mühakimə etməmək bəzən uzun nəsihətlərdən daha təsirli olur. Uşaq belə davranışı gördükdə anlayır ki, ailəsi onun yalnız uğurlarını deyil, narahatlıqlarını da bölüşməyə hazırdır.
Ailədə qarşılıqlı anlaşma bir gündə formalaşmır. O, hər gün edilən kiçik seçimlərin nəticəsidir. Hər dəfə uşağın sözünü diqqətlə dinləmək, hisslərini qəbul etmək və onu mühakimə etmədən başa düşməyə çalışmaq valideynlə övlad arasında görünməz, lakin çox möhkəm bir etibar körpüsü yaradır. Məhz bu körpü gələcəkdə yaranacaq çətinliklərin öhdəsindən birlikdə gəlməyə imkan verir.
Uşağın etirazı həmişə itaətsizlik demək deyil
Valideynlərin ən çox narahatlıq keçirdiyi məsələlərdən biri uşağın etiraz etməsidir. Bir çox ailədə övladın "yox" deməsi, fərqli fikir bildirməsi və ya verilən tapşırığı dərhal yerinə yetirməməsi hörmətsizlik və tərbiyəsizlik kimi qiymətləndirilir. Halbuki, hər etiraz itaətsizlik deyil. Əksər hallarda bu, uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasının, müstəqil düşünməyə başlamasının və öz mövqeyini ifadə etmək istəyinin təbii göstəricisidir.
Uşaq böyüdükcə onun maraqları, zövqü, düşüncəsi və həyata baxışı dəyişir. O, artıq hər deyiləni sorğu-sual etmədən qəbul etmir. Səbəb axtarır, izah gözləyir, bəzən də razılaşmadığını bildirir. Bu proses sağlam inkişafın tərkib hissəsidir. Əgər valideyn bu davranışı yalnız itaətsizlik kimi qiymətləndirərsə, övladın daxilində yaranan şəxsiyyət hissini də fərqinə varmadan zəiflətmiş olar.
Əslində etirazın arxasında müxtəlif səbəblər dayanır. Bəzən uşaq yorğun olur, bəzən özünü haqsızlığa məruz qalmış hesab edir, bəzən diqqətə ehtiyac duyur, bəzən isə sadəcə dinlənilmək istəyir. Valideyn yalnız nəticəyə – yəni etiraza baxdıqda bu səbəbləri görə bilmir. Halbuki davranış çox vaxt görünən hissədir, əsas səbəb isə görünməyən duyğuların içində gizlənir.
Məsələn, valideyn otağını yığışdırmasını tələb edir. Uşaq isə buna etiraz edir. İlk baxışdan məsələ sadə görünür. Ancaq bir qədər diqqətlə yanaşdıqda məlum ola bilər ki, o, məktəbdə ağır gün keçirib, dostu ilə mübahisə edib və ya özünü dəyərsiz hiss edir. Belə vaxtda sərt reaksiya problemi həll etmir, əksinə, emosional gərginliyi artırır. Uşaq artıq otağı yığışdırmaqdan deyil, başa düşülmədiyini hiss etməkdən narahat olur.
Bəzi valideynlər hesab edirlər ki, uşağın hər etirazına dərhal sərt cavab vermək nüfuzlarını qoruyur. Əslində isə qorxu üzərində qurulan itaət uzunömürlü olmur. Uşaq kiçik yaşlarında susa bilər, lakin böyüdükcə həmin susqunluq ya aqressiyaya, ya da ailədən emosional uzaqlaşmaya çevrilə bilər. Xarici sakitlik həmişə daxili razılıq demək deyil.
Valideyn üçün əsas məsələ etirazı susdurmaq yox, onun səbəbini anlamaq olmalıdır. "Niyə belə düşünürsən?", "Səni narahat edən nədir?", "Bu vəziyyətdə özünü necə hiss edirsən?" kimi suallar mübahisəni dialoqa çevirə bilər. Belə söhbətlər uşağa göstərir ki, onun fikri eşidilir və hörmətlə qarşılanır. Bu isə gələcəkdə onun da başqalarının fikirlərinə hörmət etməsinə zəmin yaradır.
Əlbəttə, bu, uşağın bütün istəklərinin qəbul edilməsi demək deyil. Ailədə qaydalar və sərhədlər olmalıdır. Lakin qaydaların səbəbi izah edildikdə, qərarlar qarşılıqlı hörmət şəraitində qəbul olunduqda uşaq həmin qaydaları daha asan mənimsəyir. Məcburiyyət yalnız davranışı dəyişə bilər, izah isə düşüncəni formalaşdırır.
Unutmaq olmaz ki, gələcəyin müstəqil, məsuliyyətli və öz fikrini mədəni şəkildə ifadə edə bilən insanı məhz sual verməyə, düşünməyə və bəzən də etiraz etməyə cəsarət edən uşaqdır. Valideynin vəzifəsi bu etirazı düşmən kimi görmək deyil, onu düzgün istiqamətləndirməkdir. Çünki bu gün dinlənilən etiraz sabah sağlam xarakterə, doğru qərar vermək bacarığına və güclü şəxsiyyətə çevrilə bilər.
Beləliklə, ailədə məqsəd itaətkar övlad yetişdirməkdən daha çox, məsuliyyət hissi olan, düşünən və hörmət çərçivəsində öz mövqeyini ifadə edə bilən insan formalaşdırmaq olmalıdır. Bunun yolu isə qorxudan deyil, qarşılıqlı etimad və anlaşmadan keçir.
Valideyn niyə uşağın davranışını yanlış oxuyur?
Valideynlik yalnız sevgi və qayğı ilə məhdudlaşan bir anlayış deyil. Bu, eyni zamanda müşahidə etmək, düzgün qiymətləndirmək və övladın davranışlarının arxasında gizlənən səbəbləri görə bilmək məsuliyyətidir. Təəssüf ki, bir çox ailədə məhz bu mərhələdə səhvlər baş verir. Valideyn uşağın davranışını görür, lakin həmin davranışın yaranmasına səbəb olan emosional vəziyyəti görə bilmir. Nəticədə problem həll olunmur, əksinə, daha da dərinləşir.
Uşaq davranışları ilə danışır. Xüsusilə kiçik yaşlarda o, hisslərini sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Narahatlığını, qorxusunu, qısqanclığını, yorğunluğunu və ya diqqət ehtiyacını davranışları vasitəsilə göstərməyə çalışır. Lakin böyüklər çox vaxt bu davranışları yalnız zahiri görünüşünə görə qiymətləndirirlər. Ağlayan uşaq "nazlı", sakitləşməyən uşaq "tərbiyəsiz", otağına qapanan yeniyetmə isə "kobud" adlandırılır. Halbuki bunların hər biri kömək çağırışı ola bilər.
Valideynlərin davranışları yanlış qiymətləndirməsinin əsas səbəblərindən biri gündəlik həyatın yaratdığı yorğunluqdur. Maddi problemlər, iş yükü, məişət qayğıları və sosial məsuliyyətlər insanın emosional gücünü azaldır. Gün ərzində müxtəlif çətinliklərlə üzləşən valideyn axşam evə qayıtdıqda uşağın davranışını təhlil etmək əvəzinə onu tez bir zamanda düzəltməyə çalışır. Bu isə problemin mahiyyətini anlamağa imkan vermir.
Digər mühüm səbəb valideynin öz uşaqlıq təcrübəsidir. Bir çox insan övladını fərqinə varmadan özünün böyüdüyü üsulla tərbiyə edir. Əgər özü dinlənilməyibsə, övladını dinləməyi öyrənməsi çətinləşir. Əgər hər səhvinə görə cəzalandırılıbsa, o da eyni yolu normal hesab edə bilər. Beləliklə, nəsildən-nəslə ötürülən davranış modelləri ailə daxilində təkrarlanmağa davam edir.
Müqayisələr də davranışların yanlış qiymətləndirilməsinə səbəb olur. "Qonşunun övladı belə etmir", "Sənin bacın daha sakit idi", "Mən sənin yaşında bunları etmirdim" kimi ifadələr uşağın fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almır. Hər insanın xarakteri, emosional dözümlülüyü, maraqları və inkişaf tempi fərqlidir. Başqaları ilə müqayisə edilən uşaq isə zamanla özünü kifayət qədər dəyərli hiss etmir.
Yeniyetməlik dövründə bu yanlış oxunuş daha da artır. Hormonal dəyişikliklər, şəxsiyyət axtarışı və müstəqillik arzusu səbəbindən yeniyetmənin davranışları dəyişir. Valideyn isə bunu çox vaxt hörmətsizlik və ya inadkarlıq kimi qəbul edir. Halbuki yeniyetmə əslində "Mən artıq böyüyürəm, mənə güvənin" mesajı verməyə çalışır. Bu mesaj düzgün başa düşülmədikdə ailədə qarşıdurmalar artır.
Bəzən uşağın məktəbdəki uğursuzluğu tənbəllik kimi qiymətləndirilir. Halbuki səbəb diqqət dağınıqlığı, müəllimlə münasibət problemi, sinifdə yaşanan psixoloji təzyiq və ya özünəinamın azalması ola bilər. Eyni şəkildə aqressiv görünən bir uşaq daxilən qorxu və tənhalıq yaşayır, həddindən artıq sakit görünən uşaq isə emosiyalarını ifadə edə bilmədiyi üçün susmağa üstünlük verir. Görünən davranış yalnız nəticədir, səbəb isə çox vaxt görünmür.
Davranışı düzgün oxumağın ilk şərti müşahidə etməkdir. Valideyn yalnız "Nə etdi?" sualını deyil, həm də "Niyə etdi?", "Bundan əvvəl nə baş verdi?", "Bu davranış nəyi ifadə edir?" suallarını verməyi bacarmalıdır. Bu yanaşma tərbiyə prosesini cəza üzərindən deyil, anlayış üzərindən qurmağa kömək edir.
Uşaqlar səhv edə bilərlər. Onlar bəzən emosiyalarını idarə edə bilməz, yanlış qərarlar verə və ya qaydaları poza bilərlər. Lakin həmin anlarda valideynin əsas vəzifəsi hakim olmaq deyil, bələdçi olmaqdır. Hakim yalnız hökm verir, bələdçi isə səbəbi araşdırır, yolu göstərir və birlikdə həll axtarır.
Ailədə sağlam münasibətlərin təməli də məhz burada qoyulur. Valideyn övladının davranışını yalnız nəticəyə görə deyil, onun hisslərini və ehtiyaclarını nəzərə alaraq qiymətləndirdikdə, uşaq özünü qəbul olunmuş hiss edir. Qəbul olunduğunu hiss edən uşaq isə nə qorxudan itaət edir, nə də etiraz etmək üçün mübarizə aparır. O, ailəsini özünü rahat ifadə edə bildiyi ən təhlükəsiz yer kimi görür.
Əsl tərbiyə davranışı dəyişməkdən əvvəl onu anlamaqdan başlayır. Çünki görünən hər hərəkətin arxasında görünməyən bir duyğu, hər duyğunun arxasında isə eşidilməyi gözləyən bir uşaq dayanır.
Müasir dövrdə nəsillər arasında yaranan psixoloji məsafə
Texnologiyanın sürətli inkişafı, informasiya bolluğu və sosial həyatın dəyişməsi valideynlə övlad arasında görünməyən bir məsafə yaradıb. Əvvəllər ailə daxilində öyrənilən biliklərin böyük hissəsi valideyndən gəlirdisə, bu gün uşaq eyni anda internetdən, məktəbdən, dostlarından və sosial mediadan təsirlənir. Nəticədə iki fərqli dünyagörüşü üz-üzə gəlir. Valideyn öz həyat təcrübəsinə güvənir, uşaq isə yaşadığı dövrün reallıqlarına əsaslanır.
Bu fərqlilik təbii olsa da, bəzən qarşılıqlı anlaşılmazlığa çevrilir. Valideyn düşünür ki, övladı onu dinləmir, uşaq isə hesab edir ki, valideyni onu başa düşmür. Əslində isə hər iki tərəf eyni məqsədi – rahat və etibarlı münasibəti istəyir. Sadəcə, istifadə etdikləri dil fərqlidir. Biri təcrübənin dili ilə danışır, digəri isə dəyişən dünyanın dili ilə.
Nəsillər arasındakı məsafəni azaltmağın yolu keçmişi inkar etmək və ya yeniliyi kor-koranə qəbul etmək deyil. Əsas məsələ dialoq qurmaq, bir-birinin baxış bucağını anlamağa çalışmaqdır. Valideyn müasir dövrün reallıqlarını öyrəndikcə, uşaq da ailəsinin həyat təcrübəsinə daha çox dəyər verməyə başlayır.
“Mən sənin yaşında olanda...” müqayisəsinin yaratdığı problemlər
Valideynlərin tez-tez işlətdiyi bu cümlə ilk baxışdan sadə görünür. Lakin uşağın psixologiyasında yaratdığı təsir düşündüyümüzdən daha böyükdür. Hər dövrün öz çətinliyi, öz imkanları və öz problemləri var. Dünənin uşaqlığı ilə bugünkü uşaqlığı eyni ölçü ilə qiymətləndirmək doğru nəticə vermir.
Müqayisə uşağın motivasiyasını artırmaq əvəzinə, çox vaxt onu ruhdan salır. O, valideyninin keçmiş uğurları ilə deyil, bugünkü problemləri ilə yaşayır. Onun ehtiyacı müqayisə olunmaq yox, başa düşülməkdir.
Valideyn "Mən sənin yaşında..." demək əvəzinə "Sən bu vəziyyətdə nə hiss edirsən?" sualını versə, söhbətin istiqaməti tamamilə dəyişər. Çünki sual maraq göstərir, müqayisə isə hökm verir.
Qadağalar yox, izahlar niyə daha təsirlidir?
Qadağa davranışı müvəqqəti dayandıra bilər, lakin səbəbi izah etməz. Uşaq yalnız "olmaz" sözünü eşitdikdə qaydanın mahiyyətini anlamır. O, sadəcə valideynin gücünü görür. Gücün təsiri isə nəzarət olduğu müddətdə davam edir.
İzah isə uşağın düşünməsinə şərait yaradır. Valideyn sakit şəkildə qərarının səbəbini açıqladıqda uşaq qaydanı qorxudan deyil, məntiqlə qəbul etməyə başlayır. Belə tərbiyə gələcəkdə məsuliyyət hissinin formalaşmasına kömək edir.
Əlbəttə, hər vəziyyətdə uzun izah vermək mümkün olmur. Təhlükə anlarında qətiyyət vacibdir. Lakin gündəlik həyatın əksər məsələlərində izah və dialoq qadağadan daha davamlı nəticə verir.
Uşağın hisslərini qəbul etməyən ailələrdə nə baş verir?
Hər insan kimi uşağın da hissləri var. O sevinir, inciyir, qorxur, qısqanır, məyus olur. Bu hisslər qəbul edilmədikdə uşaq zamanla onları gizlətməyi öyrənir.
"Sənə heç nə olmayıb", "Boş şeyə görə ağlama", "Bundan ötrü də incimək olar?" kimi ifadələr ilk baxışdan adi görünür. Lakin onlar uşağa bir mesaj verir: "Sənin hisslərin vacib deyil."
Belə mühitdə böyüyən uşaqlar sonradan emosiyalarını ifadə etməkdə çətinlik çəkirlər. Onlar ya tamamilə susurlar, ya da uzun müddət yığılan hissləri aqressiya şəklində ortaya çıxır.
Valideyn uşağın hər davranışını təsdiqləməli deyil. Ancaq onun hisslərini qəbul etməyi bacarmalıdır. "Səni başa düşürəm", "Bunun səni incitdiyini görürəm", "Gəl birlikdə həll yolu tapaq" kimi cümlələr ailədə emosional təhlükəsizlik yaradır.
Sözsüz ünsiyyət: baxışlar, susqunluq və davranışların dili
İnsanlar yalnız sözlərlə ünsiyyət qurmurlar. Bəzən bir baxış, bir təbəssüm, bir qucaqlaşma və ya uzun sürən susqunluq saatlarla davam edən söhbətdən daha çox məna ifadə edir. Uşaqlar isə bu sözsüz mesajları böyüklərdən daha həssas şəkildə qəbul edirlər. Onlar valideynlərinin səsinin tonundan, üz ifadəsindən və davranışlarından ailədəki münasibətin necə olduğunu hiss edirlər.
Valideyn "Mən səni sevirəm" desə də, daim övladına qarşı laqeyd davranırsa, uşaq sözlərə deyil, davranışlara inanacaq. Çünki uşağın ilk etibar etdiyi dil məhz davranışların dilidir. O, öz dəyərini valideyninin ona ayırdığı vaxtdan, göstərdiyi diqqətdən və münasibətindən anlayır.
Bəzən ailədə heç bir mübahisə olmur, amma istilik də hiss edilmir. Hər kəs eyni evdə yaşayır, lakin hər kəs öz dünyasına qapanıb. Belə səssizlik uşağın emosional inkişafına mənfi təsir göstərir. O, hiss edir ki, fiziki olaraq ailəsinin yanındadır, amma mənəvi olaraq təkdir.
Məktəb, sosial media və dost mühitinin təsiri
Müasir uşağın tərbiyəsində ailə yeganə təsir mənbəyi deyil. Məktəb, müəllimlər, dost çevrəsi, internet və sosial media onun düşüncəsinə hər gün yeni təsirlər göstərir. Bu təsirlərin hamısı mənfi deyil. Onların arasında maarifləndirici, yaradıcı və inkişaf etdirici məzmun da var. Lakin nəzarətsiz istifadə uşağın dəyərlərinə və davranışına təsir göstərə bilər.
Valideynin vəzifəsi texnologiyanı tam qadağan etmək deyil. Daha vacib olan övladı ilə bu mövzuda açıq danışmaq, onun izlədiyi məzmunla maraqlanmaq və düzgün seçim etməsinə kömək etməkdir. Qorxu ilə qoyulan qadağa gizliliyi artırır, etimad üzərində qurulan söhbət isə məsuliyyət hissini gücləndirir.
Məktəb və dost mühiti də uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Əgər ailə ilə məktəb arasında sağlam əməkdaşlıq varsa, uşaq özünü daha təhlükəsiz hiss edir. Əks halda o, iki fərqli dünyanın arasında qalır və hansına inanacağını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir.
Valideynin səhv etdiyini etiraf etməsi niyə vacibdir?
Cəmiyyətimizdə uzun illər belə bir düşüncə formalaşıb ki, valideyn həmişə haqlıdır. Halbuki, valideyn də insandır. O da yorulur, əsəbiləşir, yanlış qərarlar verir və bəzən bilmədən övladının qəlbini qırır.
Valideynin "Bağışla, bu məsələdə haqsız idim" deməsi onun nüfuzunu azaltmır. Əksinə, uşağa məsuliyyət, dürüstlük və təvazökarlıq nümunəsi göstərir. Belə ailədə böyüyən uşaq da gələcəkdə öz səhvlərini qəbul etməkdən çəkinmir.
Səhvini etiraf edən valideyn övladına göstərir ki, hörmət yalnız böyüklərdən kiçiklərə yönələn anlayış deyil. Hörmət qarşılıqlı olduqda ailə münasibətləri daha sağlam və səmimi olur.
Uşağa sərhəd qoymaqla onu boğmaq arasındakı incə fərq
Azadlıq məsuliyyətlə tamamlanmadıqda təhlükəli ola bilər. Eyni zamanda həddindən artıq nəzarət də uşağın müstəqilliyini məhdudlaşdırır. Buna görə valideyn üçün ən çətin vəzifələrdən biri bu iki anlayış arasında düzgün tarazlıq yaratmaqdır.
Sərhədlər uşağın təhlükəsizliyi və inkişafı üçün lazımdır. Lakin həmin sərhədlər izah olunmalı, yaşa uyğun müəyyənləşdirilməli və hamıya eyni şəkildə tətbiq edilməlidir. Ədalətli qaydalar uşağa güvən hissi verir. Həddindən artıq nəzarət isə onda qorxu və özünəinam çatışmazlığı yarada bilər.
Valideyn övladının yerinə hər qərarı verməyə çalışdıqda o, seçim etməyi öyrənmir. Seçim etməyi öyrənməyən insan isə gələcəkdə həyatın qarşısına çıxardığı çətinliklərlə təkbaşına mübarizə aparmaqda çətinlik çəkir.
Güvən üzərində qurulan münasibətlərin gələcəyə təsiri
Valideynlə övlad arasında qurulan güvən illərlə formalaşır, lakin bir neçə yanlış davranışla zədələnə bilər. Uşaq bilməlidir ki, sevincini də, uğursuzluğunu da ilk olaraq ailəsi ilə bölüşə bilər. Əgər o, hər səhvinə görə yalnız cəza alacağını düşünürsə, zamanla həqiqətləri gizlətməyə başlayacaq.
Güvən qorxu ilə deyil, ardıcıl davranış, səmimiyyət və ədalət hissi ilə yaranır. Valideyn verdiyi sözə əməl etdikdə, uşağın fikrinə hörmət etdikdə və çətin anlarda onun yanında olduqda bu münasibət daha da möhkəmlənir.
Ailədə dialoq mədəniyyətinin formalaşdırılması
Sağlam ailə yalnız qaydalarla deyil, danışmaq və dinləmək bacarığı ilə möhkəmlənir. Ailə üzvlərinin birlikdə keçirdiyi vaxt, bir masa arxasında edilən söhbətlər, birlikdə qəbul edilən qərarlar və qarşılıqlı hörmət uşağın xarakterinə dərin təsir göstərir.
Dialoq mədəniyyəti olan ailədə fikir ayrılığı düşmənçilik kimi qəbul edilmir. Əksinə, hər kəs öz düşüncəsini rahat ifadə edə bilir, qarşı tərəfi dinləməyi öyrənir və ortaq həll yolu axtarır. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar gələcəkdə cəmiyyətlə də sağlam münasibətlər qururlar.
"Uşaq valideyni dinləmir" ifadəsi çox zaman problemin yalnız görünən tərəfini göstərir. Məsələyə daha dərindən baxdıqda məlum olur ki, əsl sual başqa cür səslənməlidir: valideyn övladını həqiqətən dinləyirmi, onun hisslərini anlayırmı və özünü ifadə etməsi üçün ona təhlükəsiz mühit yaradırmı?
Valideynlik mükəmməl olmaq deyil, hər gün öyrənmək, dəyişmək və inkişaf etməkdir. Uşaqların da ideal olması gözlənilə bilməz. Onlar səhv edərək, sual verərək, bəzən etiraz edərək böyüyürlər. Valideyn isə həmin yolun hakim yox, bələdçisi olmalıdır.
Dinlənilən uşaq danışmaqdan qorxmur. Anlaşılan uşaq öz hisslərini gizlətmir. Hörmət görən uşaq başqalarına da hörmət etməyi öyrənir. Güvən içində böyüyən uşaq isə gələcəkdə sağlam münasibətlər quran, məsuliyyətli və vicdanlı bir insan kimi formalaşır.
Ailə cəmiyyətin ən kiçik modelidir. Bu modeldə sevgi ilə yanaşı anlayış, qayğı ilə yanaşı səbir, tərbiyə ilə yanaşı dialoq da olmalıdır. Çünki uşaqlar valideynlərinin dediklərini hər zaman xatırlamaya bilərlər, amma onlara necə hiss etdirdiklərini ömür boyu unutmurlar.
Bəlkə də ailələrdə ən vacib sual "Kim haqlıdır?" deyil. Ən vacib sual budur: "Biz bir-birimizi nə qədər anlayırıq?" Bu sualın cavabı tapıldıqda "uşaq niyə dinləmir?" sualı da əhəmiyyətini itirir. Çünki anlayışın olduğu yerdə dinləmək məcburiyyət deyil, qarşılıqlı hörmətin təbii nəticəsinə çevrilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.07.2026)
