”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan təbiətinin ən maraqlı tərəfi ondadır ki, onun xarakteri çox zaman taleyüklü qərarlarda deyil, gündəlik həyatın adi və diqqətdən yayınan detallarında üzə çıxır. Biz adətən kimisə tanımaq üçün onun keçmişinə baxmağa, həyat hekayəsini dinləməyə, verdiyi böyük qərarları analiz etməyə çalışırıq. Halbuki insanı anlamağın daha incə yolları var. O, özünü bəzən bir masa arxasında necə oturduğunda, qarşısındakı insanı necə dinlədiyində, sükuta necə münasibət göstərdiyində, gözləməyi bacarıb-bacarmadığında və ən gözlənilməz görünən məqamlarda — bir fincan çaya yanaşmasında göstərir.
Uzun illərdir içimdə qəribə, amma dəyişməyən bir müşahidə yaşayır: çay içməyən insanlarla aramda həmişə görünməz bir məsafə hiss edirəm. İlk baxışdan bu fikir adi zövq fərqi kimi qəbul edilə bilər. Ancaq məsələ heç vaxt sadəcə içki seçimi olmayıb. Mənə elə gəlir ki, insanın çaya münasibəti, əslində, onun həyata münasibətinin kiçik modelidir. Çünki çay təkcə içilən bir maye deyil; o, zamana münasibətdir, insanın qarşısındakı şəxs üçün ayırdığı vaxta münasibətdir, ünsiyyətə və münasibətlərin dərinliyinə münasibətdir.
Mən heç vaxt çayı sadəcə susuzluğu yatıran isti içki kimi görməmişəm. Çay anlayışı mənim yaddaşımda həmişə insan münasibətləri ilə yanaşı mövcud olub. Bir stəkan çay mənə həmişə söhbəti xatırladıb, qarşılıqlı etibarı xatırladıb, iki insan arasında səssiz şəkildə qurulan anlaşmanı xatırladıb. İnsan bəzən saatlarla danışır, lakin yaxınlıq yaranmır. Bəzən isə iki nəfər bir masa arxasında oturur, çox az söz deyir, amma aralarında izah olunması çətin olan bir yaxınlıq formalaşır. Mənə görə çay bir qədər də məhz bu görünməyən bağların simvoludur.
Bizim coğrafiyada çayın daşıdığı məna təsadüfi deyil. Azərbaycan məişətində, ailə mədəniyyətində və gündəlik ünsiyyət sistemində çay sadəcə qonaqlıq atributu yox, münasibətlərin qurulma vasitəsidir. Bir evə daxil olan insana verilən ilk sual əksər hallarda eynidir: “Çay içərsiniz?” Zahirdə bu, sadə qonaqpərvərlik nümunəsi təsiri bağışlayır. Halbuki həmin sualın arxasında çox dərin mədəni qat gizlənir. Bu, bir növ “sizə hörmət edirəm”, “burada özünüzü rahat hiss edin”, “aramızda yaxınlıq qurulsun” deməyin ən zərif formasıdır. Elə xalqlar var ki, hisslərini sözlə ifadə edir; bizim mədəniyyət isə çox zaman münasibətləri süfrə üzərindən qurur.
Tarix boyunca bəzi davranışlar sadəcə vərdiş olaraq qalmayıb, zaman keçdikcə mədəniyyətə çevrilib. Çay da belə anlayışlardandır. Qədim Şərq karvan yollarında uzun səfərlərdən gələn insanlar əvvəlcə sövdələşməyə başlamırdı. Əvvəl bir süfrə açılırdı, çay süzülürdü, söhbət edilirdi, etibar yaranırdı. İnsanlar bir-birinə əvvəl zaman ayırır, sonra münasibət qururdu. Çünki insan təbiətində hər yaxınlığın təməlində görünməyən bir etibar dayanır.
Diqqət etmişəm ki, insanın ən səmimi tərəfi heç vaxt dəbdəbənin içində görünmür. Bahalı restoranlar, formal davranışlar, ölçülüb-biçilmiş jestlər insanın həqiqi tərəflərini gizlədir. İnsan orada bir qədər rol oynayır, özünü təqdim etməyə çalışır. Amma sadə bir ev mətbəxində, qaynayan çaynikin səsi eşidilən kiçik bir masanın ətrafında insanlar müdafiə divarlarını yavaş-yavaş endirirlər. Söhbət dərinləşir, üzlərdəki rəsmiyyət əriyir və insan olduğu kimi görünməyə başlayır.
Çayın qəribə fəlsəfəsi var. O, insanı yavaşladır. Çay tələskənliyi qəbul etmir. Onun dəmlənməsi belə həyatın özünə bənzəyir. Qaynayan suyun yarpağa toxunması, rəngin tədricən dəyişməsi, ətrin sakitcə havaya yayılması sanki bizə xatırladır ki, gözəl olan hər şey zaman tələb edir. Müasir dünya isə tam əksini öyrədir. İnsanlar sürətlə yaşayır, sürətlə yeyir, sürətlə sevir, sürətlə inciyir və eyni sürətlə unutmağa başlayırlar. Münasibətlər belə artıq sürətin diktəsinə tabe olub.
Texnologiya insanlara görünməmiş imkanlar verdi. İndi bir insan saniyələr içində dünyanın o biri ucuna mesaj göndərə bilir. Gün ərzində yüzlərlə yazışma aparılır, saysız-hesabsız əlaqələr qurulur. Amma qəribə paradoks yaranıb: insanlar daha çox əlaqə saxlayır, lakin daha az söhbət edir. Yazışmalar danışığın yerini aldı, emojilər üz ifadələrini əvəz etdi, ekranlar insan baxışını aradan çıxardı. İnsanlar bir-birinə çatmağı asanlaşdırdı, amma bir-birini hiss etməyi çətinləşdirdi.
Məhz buna görə çay mənim üçün başqa məna daşıyır. Çünki çay ayaqüstü içilmir. Çayı tələsərək içmək onun təbiətinə ziddir. O insanı dayanmağa məcbur edir. Qarşısındakı insanı dinləməyə məcbur edir. Sadəcə mövcud olmağa məcbur edir. Müasir insanın isə ən çox itirdiyi məhz budur — sadəcə mövcud olmaq bacarığı.
Mən dostluğa da həmişə bu ölçü ilə yanaşmışam. Mənə görə dostluğun dəyəri birlikdə keçən illərin sayında deyil. İnsan illərlə kimisə tanıya bilər və yenə də aralarında həqiqi yaxınlıq formalaşmaz. Bəzən isə biri ilə bir neçə saatlıq söhbət kifayət edir ki, onun daxili aləmini hiss edəsən. Mənə elə gəlir ki, kimləsə saatlarla bir çay süfrəsi arxasında otura bilmirsənsə, onunla həyatın ağırlığını bölüşmək də çətin olar. Çünki insan məhz belə adi görünən anlarda özünü göstərir: necə dinlədiyində, necə susduğunda, qarşıdakına nə qədər yer verdiyində.
Bəzi insanlar sükutdan narahat olur. Onlar boşluğu mütləq sözlə doldurmağa çalışırlar. Halbuki yaxınlığın ən yüksək mərhələsi çox vaxt məhz sükutdur. İki insan qarşı-qarşıya oturub heç nə demədən rahat şəkildə çay içə bilirsə, deməli münasibət artıq sözlərin hüdudlarını keçib. Çünki həqiqi anlaşma həmişə cümlələrlə qurulmur.
Bir masa üzərində duran sadə bir şirniyyat da mənə həmişə simvolik görünür. İnsan bölüşdükcə yaxınlaşır. Eyni süfrədən yemək, eyni çaynikdən süzülən çayı paylaşmaq min illərdir cəmiyyətlərin yaratdığı görünməyən bağların davamıdır. Bəlkə də buna görə uşaqlığımızın ən saf xatirələrinin böyük hissəsi mətbəxlə bağlıdır. Qış axşamları, pəncərənin arxasında əsən külək, nənənin samovarı, masanın üzərində mürəbbə qabı, ailənin birlikdə keçirdiyi uzun saatlar… İnsan yaddaşı təsadüfi anları saxlamır. O yalnız ruhumuza toxunan anları qoruyur. Maraqlıdır ki, həmin xatirələrin içində çox zaman bir çay süfrəsi olur.
Mən düşünürəm ki, müasir dövrdə insan münasibətlərinin zəifləməsinin əsas səbəblərindən biri kollektiv söhbət mədəniyyətinin yoxa çıxmasıdır. Bir zamanlar ailələr axşam saatlarında bir masa ətrafında toplaşırdı. Gün ərzində yaşanan hadisələr danışılır, böyüklər təcrübələrini bölüşür, kiçiklər dinləməyi öyrənirdi. İndi isə eyni evdə yaşayan insanlar fiziki olaraq bir-birinə yaxın olsalar da, mənəvi olaraq fərqli aləmlərdə yaşayırlar. Hamı başqa ekrana baxır, başqa virtual dünyada vaxt keçirir və bir masa ətrafında toplaşmaq ənənəsi yavaş-yavaş yox olur.
Bəlkə də buna görə cəmiyyət getdikcə daha əsəbi, daha həssas və daha tənha görünür. İnsan danışmadıqca daxilində yığılır. Dinlənilmədikcə sərtləşir. Görülmədiyini hiss etdikcə uzaqlaşır. Halbuki bəzən bir fincan çay bütün görünməz divarları dağıtmağa kifayət edir.
Tarixə baxdıqda bunu açıq görmək mümkündür. Ən böyük ideyalar çox vaxt sadə söhbət məclislərində yaranıb. Yazıçılar, filosoflar, şairlər, sənət adamları həmişə birlikdə düşünməyin insanı dəyişdirdiyini deyiblər. Parisin kafelərində doğulan ədəbi cərəyanlar, İstanbulun qədim çayxanalarında gedən müzakirələr, Bakının köhnə məhəllələrində uzanan axşam söhbətləri… Bütün bunların ortaq nöqtəsi eyni idi: insanlar bir-birinə vaxt ayırırdı.
Bugünkü insan qəribə şəkildə hər şeyə vaxt tapır, amma bir-birinə vaxt ayırmaqda çətinlik çəkir. Saatlarla serial izləyir, məqsədsiz videolar arasında itib gedir, tanımadığı insanlarla sosial platformalarda mübahisə edir, amma dostuna “gəl bir çay içək, söhbət edək” deməyə bəzən vaxt tapa bilmir. Bu dəyişiklik sadəcə texnologiyanın nəticəsi deyil. Bu, mədəni dəyişiklikdir.
Mədəniyyət isə çox vaxt görünməyən yerlərdə zəifləyir. Bir ailə dağılmadan əvvəl birlikdə oturma vərdişini itirir. Bir dostluq bitməzdən əvvəl söhbətləri azalır. İnsanlar bir-birinə yaxın görünür, amma ruhları arasında məsafələr yaranır.
Bəlkə də buna görə çay içməyən insanları tam anlaya bilmirəm. Mən onların sadəcə fərqli zövqə sahib olduğunu düşünmürəm. Mən düşünürəm ki, bəlkə də onlar fərqində olmadan həyatın bəzi incə gözəlliklərinə qarşı məsafəli yaşayırlar. Çünki çay mənim üçün simvoldur. Çay zamandır. Çay diqqətdir. Çay qarşılıqlı hörmətdir. Çay tələsməməyi bacarmaqdır. Çay dinləməyi öyrənməkdir. Çay insanın başqa bir insana verdiyi ən səmimi zamandır.
Bu gün də dəyişməyən bir fikrə inanıram: münasibətlərin həqiqi sınağı böyük hadisələrdə deyil, kiçik anlarda baş verir. Birlikdə yol getməkdə, eyni kitab haqqında danışmaqda, bir sükutu bölüşməkdə, bir şirniyyatı iki nəfər arasında paylaşmaqda və əllərin arasında isti çay stəkanı tutaraq saatlarla həyat haqqında söhbət etməkdə.
Sevgi həmişə böyük etiraflarda yaşamır. Dostluq hər zaman qəhrəmanlıq tələb etmir. Sədaqət andlarla ölçülmür. İnsan yaxınlığı bəzən adi görünən ritualarda yaşayır. Mənim üçün belə ritualardan biri həmişə çay olub.
Çünki insan sözlə aldada bilər. Davranışla da aldada bilər. Amma zamanını kiməsə ayırırsa, bu artıq həqiqətdir.
Mənim dünyamda münasibətlər sürətlə içilən qəhvə fincanlarında qurulmur. Mənim dünyamda insanlar bir-birinə uzun söhbətlərlə soyuyan çay stəkanlarının ətrafında yaxınlaşırlar.
Və bəlkə insanlığın ən saf, ən dəyişməyən tərəfi də elə budur: kiməsə “gəl, bir çay içək” demək — əslində ona “mən sənə vaxt ayırıram” deməkdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.07.2026)
