Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan həyatı bəzən uzun bir yolçuluğa bənzəyir. Bu yolçuluq boyunca insan saysız-hesabsız insanlarla qarşılaşır, müxtəlif hadisələrin içindən keçir, fərqli duyğular yaşayır, zamanın sərt və dəyişkən axarı ilə formalaşır. İlk baxışdan bütün bunlar bir-birindən ayrı görünür. Lakin müəyyən yaş həddinə çatdıqdan sonra insan geriyə dönüb baxanda anlayır ki, yaşadığı hər şey, tanıdığı hər kəs, qazandığı və itirdiyi bütün təcrübələr əslində onu müəyyən həqiqətləri dərk etməyə hazırlayırmış. Bu həqiqətlərin içində insan ruhuna ən güclü təsir edən hiss isə sevgidir.

Sevgi bəşəriyyətin yaranışından bu günə qədər insan düşüncəsinin mərkəzində dayanmış ən mürəkkəb duyğulardan biri hesab olunur. Min illərdir insanlar bu hissi anlamağa çalışır, onun haqqında düşünür, müxtəlif formalarda ifadə edir, lakin buna baxmayaraq sevgi hələ də tam şəkildə izah olunması mümkün olmayan daxili fenomen olaraq qalır. Filosoflar sevgini insan varlığının mənası adlandırmış, şairlər onu öz yaradıcılıqlarının mərkəzinə çevirmiş, rəssamlar duyğularını rənglərin dili ilə ifadə etmiş, bəstəkarlar isə melodiyalar vasitəsilə onun görünməyən tərəflərini anlatmağa çalışmışlar. Bütün bu əsrlər boyu davam edən axtarışların sonunda dəyişməyən yalnız bir həqiqət qalmışdır: sevgi yalnız izah edilən deyil, ilk növbədə yaşanan hissdir.

İnsan həyat boyu müxtəlif emosional vəziyyətlər yaşayır. Sevinc hiss edir, qorxur, ümidsizliyə qapılır, uğur qazanır, məğlubiyyətlə qarşılaşır, tənha qalır, insanlarla bağ qurur, bəzən isə öz daxili dünyası ilə mübarizə aparır. Lakin bütün bu duyğuların içində elə biri vardır ki, o insanın yalnız hisslərinə deyil, xarakterinə, düşüncə tərzinə, həyata baxışına və qərarlarına belə təsir edərək onu dəyişdirir. Sevginin gücü məhz burada ortaya çıxır. O, insanın daxili aləminə daxil olduqdan sonra artıq heç nə əvvəlki kimi qalmır.

Sevginin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun qəfil meydana çıxmasıdır. İnsan bu hissi planlaşdıra bilmir. Heç kim əvvəlcədən qərar vermir ki, müəyyən tarixdə və ya müəyyən şəraitdə kimisə sevəcək. Həyat bəzən tamamilə adi görünən bir günün içində elə bir qarşılaşma yaradır ki, insan sonradan həmin anın həyatındakı dönüş nöqtəsi olduğunu anlayır. Bir baxış, qısa bir söhbət, adi görünən bir tanışlıq insanın daxilində gözlə görünməyən dəyişikliklər yarada bilir. Əvvəllər fərq edilməyən detallar birdən əhəmiyyət qazanmağa başlayır. Bir insanın səsi digərlərindən fərqli eşidilir, onun adı xüsusi hiss oyadır, varlığı düşüncələrin mərkəzinə yerləşir.

Psixologiyada sevgi insanın prioritet sistemini dəyişdirən emosional transformasiya kimi qəbul edilir. İnsan sevməyə başladığı andan etibarən düşüncə mexanizmi tədricən fərqli istiqamətdə formalaşmağa başlayır. Əgər əvvəllər bütün planlar yalnız şəxsi gələcək üzərində qurulurdusa, artıq başqa bir insanın varlığı da bu planların bir hissəsinə çevrilir. İnsan öz rahatlığından əvvəl başqasının rahatlığını düşünməyə başlayır. Başqa sözlə ifadə etsək, sevgi insanı eqosentrik düşüncə tərzindən uzaqlaşdıraraq onu mənəvi inkişaf mərhələsinə keçirir.

Müasir dövrdə sevgi anlayışı müəyyən qədər dəyişdirilmiş formada təqdim olunur. Xüsusilə texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial medianın münasibətlərə təsiri və gündəlik həyat ritminin dəyişməsi səbəbindən insanlar bəzən sevgini sadəcə romantik münasibət və ya emosional yaxınlıq kimi qəbul edirlər. Halbuki sevgi bundan qat-qat dərin anlayışdır. Sevgi sadəcə iki insan arasındakı hiss deyil. O, insanın daxili kamilləşmə prosesidir. Tarix boyu yaranmış böyük sənət nümunələrinə diqqət etdikdə bunu aydın şəkildə görmək mümkündür.

Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatında sevgi anlayışı həmişə yüksək mənəvi məna daşıyıb. Nizami Gəncəvinin əsərlərində sevgi sadəcə hiss kimi yox, insanı saflaşdıran, daxili aləmini dəyişdirən, onu mənəvi kamilliyə aparan güc kimi təqdim olunur. Füzulinin poetikasında eşq yanmaq, gözləmək, səbir etmək və öz daxili həqiqətini tapmaq vasitəsidir. Ədəbiyyatın bu mövzuya yanaşması təsadüfi deyil. Çünki həqiqi sevgi insan xarakterinə birbaşa təsir göstərən qüvvədir.

Sevən insan dəyişməyə başlayır. Əvvəllər səbirsiz görünən biri daha anlayışlı olur. Özünü hər şeydən üstün tutan biri birdən başqasının hisslərinə qarşı həssaslaşır. İnsan yalnız öz xoşbəxtliyini deyil, qarşısındakı insanın daxili rahatlığını da düşünməyə başlayır. Burada sevginin ən gözəl tərəfi üzə çıxır. O, insanı daha mərhəmətli edir. Daha sakit edir. Daha çox anlamağa, daha az mühakimə etməyə vadar edir.

Bəzən insanlar sevgini sahib olmaq kimi başa düşürlər. Qarşı tərəfi idarə etmək, onun seçimlərinə müdaxilə etmək, azadlığını məhdudlaşdırmaq və bunu sevgi adı altında əsaslandırmaq çox yayılmış yanlış yanaşmadır. Halbuki həqiqi sevgi hökm etməz. Sevgi qorxutmaz. Sevgi insanı məcbur etməz. Əksinə, sevgi güvən yaradar. İnsan yalnız güvən hiss etdiyi yerdə daxili rahatlıq tapa bilər. Münasibət daxilində daim qorxu və nəzarət varsa, zaman keçdikcə sevgi öz təbii formasını itirir.

Güvən münasibətlərin görünməyən təməlidir. O gözlə görünmür, lakin bütün emosional bağ məhz onun üzərində qurulur. Bir bina necə möhkəm sütunlar üzərində dayanırsa, insan münasibətləri də eyni şəkildə güvən üzərində dayanır. Bir dəfə sarsılan güvən bəzən illərlə bərpa olunmur. Bu səbəbdən sevginin ən vacib dayaqlarından biri qarşılıqlı etimaddır.

Sevgi insanı eyni zamanda daha həssas edir. Qarşı tərəfin adi görünən baxışında gizlənən yorğunluğu hiss etdirmək, bir cümlənin arxasında duran narahatlığı sezmək, sadə bir təbəssümün içində gizlənən kədəri anlamaq sevginin yaratdığı emosional dərinlikdən qaynaqlanır. Çünki sevmək sadəcə baxmaq deyil. Sevmək görməkdir. Hamı baxa bilir, lakin hər insan görə bilmir.

İnsan həyatında ən güclü qorxulardan biri itirmək qorxusudur. Maraqlıdır ki, bu qorxu ən çox sevgi ilə birlikdə meydana çıxır. İnsan nə qədər dəyər verirsə, itirmək ehtimalı bir o qədər ağır görünür. Sevgi bu baxımdan paradoksal hissdir. Bir tərəfdən insanı gücləndirir, ona motivasiya verir, daxili enerjisini artırır. Digər tərəfdən onu həssaslaşdırır və emosional olaraq daha kövrək edir. Sevginin mürəkkəbliyi də məhz bu iki zidd vəziyyətin eyni anda mövcud olmasındadır.

Sevginin digər vacib tərəfi fədakarlıq anlayışıdır. Müasir insan daha çox şəxsi uğur, fərdi inkişaf və şəxsi rahatlıq üzərində fokuslanmağa meyllidir. Lakin sevgi insanın daxilinə daxil olduqdan sonra düşüncə tədricən dəyişir. “Mən” anlayışının yerini “biz” anlayışı almağa başlayır. İnsan artıq yalnız öz gələcəyini düşünmür. Qarşısındakı insanın xoşbəxtliyi də qərarlarının bir hissəsinə çevrilir. Əslində sevgi insanı yetkin fərd edən görünməyən məktəb rolunu oynayır.

Həyat isə həmişə insanların arzularına uyğun hərəkət etmir. Bəzən insanlar bir-birini sevsələr də zaman, məsafə, fərqli həyat yolları və müxtəlif şərtlər onları uzaq sala bilir. Burada sevginin başqa bir tərəfi ortaya çıxır: həsrət. Azərbaycan ədəbiyyatında həsrət anlayışı hər zaman sevginin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunmuşdur. Çünki həqiqi hisslər yalnız yaxınlıq zamanı yox, uzaqlıq zamanı da öz gücünü qoruyursa, deməli həmin duyğu sadəcə emosional bağ deyil, insan ruhunda iz buraxmış gerçək hissdir.

Bəzən insan yanında olmayan birini daha çox hiss edir. Dinlədiyi musiqidə onu xatırlayır, keçdiyi küçələrdə onunla bağlı xatirələr qurur, sadə bir detal belə düşüncələrdə həmin insanı canlandırır. Fiziki uzaqlıq emosional uzaqlıq demək deyil. Əksinə, bəzən uzaqlıq hissləri daha da dərinləşdirir. Çünki sevgi yalnız birlikdə olmaq anlayışı ilə ölçülmür.

İnsan müəyyən yaşdan sonra anlayır ki, həyatın ən böyük zənginliyi maddi imkanlar deyil. Pul itirilə bilər, status dəyişə bilər, uğurlar unudula bilər, alqışlar bir gün səssizliyə çevrilə bilər. Lakin bir insanın sənə qarşı hiss etdiyi həqiqi sevgi həyatda rast gəlinən ən nadir dəyərlərdən biridir. Çünki sevgi insanın ruhuna toxunur və ruh maddi anlayışlarla ölçülə bilən varlıq deyil.

Əslində insan bütün ömrü boyu uğur axtardığını düşünür. Lakin zaman keçdikcə anlayır ki, o həmişə anlaşılmaq istəyib. Bir insan tərəfindən olduğu kimi qəbul edilmək, danışmadan hisslərinin başa düşülməsi, daxili yorğunluğunun görünməsi, gizlətdiyi ağrıların sezilməsi insanın ən dərin ehtiyaclarından biridir. Sevginin ən yüksək mərhələsi də məhz budur — anlaşılmaq.

Dünya milyardlarla insanla doludur. Hər kəsin öz taleyi, öz keçmişi, öz daxili dünyası mövcuddur. Bu qədər fərqli həyatların içində iki insanın bir-birini tapması, bir-birində daxili rahatlıq hiss etməsi əslində möcüzəyə yaxın ehtimaldır. Sevginin gözəlliyi də burada gizlənir. Bir insanın bütün digərlərindən fərqli görünməsi, onun səsinin daha sakitləşdirici gəlməsi, sadəcə varlığının belə təhlükəsizlik hissi yaratması sevginin insan psixologiyasına təsirini göstərən ən güclü nümunələrdəndir.

Tarix boyu bütün böyük mədəniyyətlər sevgini yalnız şəxsi hiss kimi qəbul etməmişdir. Sevgi həmişə insanın mənəvi yüksəliş vasitəsi hesab olunmuşdur. Çünki sevən insan daha vicdanlı olur, daha çox anlayır, daha az incidir, daha çox bağışlayır. Başqa sözlə desək, sevgi insanın içində gizli qalan yaxşı xüsusiyyətləri oyadan gücdür.

Zaman keçəcək. İnsan yaşlanacaq. Xatirələr dəyişəcək. Adlar tarixə qarışacaq. Lakin həqiqi sevgi zaman anlayışına tabe olmur. O, yaddaşdan silinən hiss deyil. Çünki sevgi sadəcə emosional reaksiya deyil. Sevgi ruhun yaddaşıdır. İnsan bəzən hər şeyi unuda bilər, lakin ruhun toxunduğu hisslər uzun illər boyunca insanın daxilində yaşamağa davam edir.

Nəticə olaraq demək olar ki, sevgi sadəcə romantik münasibət forması deyil. O, insanın xarakterini formalaşdıran, düşüncəsini dəyişdirən, daxili aləmini zənginləşdirən və onu daha kamil insana çevirən ən mürəkkəb psixoloji və fəlsəfi hadisələrdən biridir. İnsan bu dünyaya sadəcə mövcud olmaq üçün gəlmir. İnsan hiss etmək üçün yaşayır. Bütün hisslərin içində isə ən güclüsü sevgidir.

Bəlkə də həyatın ən böyük həqiqəti bundan ibarətdir: insan kainatda öz yerini axtardığını düşünür, halbuki bütün ömrü boyu onu anlayacaq başqa bir qəlb axtarır. Və insan həqiqətən yaşadığını yalnız sevdiyi anda anlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.07.2026)