”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Valideynlik insan həyatında sadəcə bioloji və ya sosial məsuliyyət deyil. Bu anlayış eyni zamanda gələcək bir insan xarakterinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərən uzun və mürəkkəb prosesdir. Dünyaya uşaq gətirmək insan həyatının təbii davamı hesab oluna bilər, lakin onu sağlam düşüncəli, özünə güvənən, emosional baxımdan sabit, cəmiyyətə faydalı və daxili dünyası güclü bir şəxsiyyət kimi yetişdirmək artıq tamam başqa məsuliyyət tələb edir.
Təəssüf doğuran məqamlardan biri odur ki, bir çox ailələrdə valideynlər övlad böyütmək ilə övlad yetişdirmək arasındakı fərqi tam anlamırlar. Fiziki ehtiyacların ödənilməsi, məktəbə göndərmək, qidalanmasına diqqət etmək, geyim və digər maddi ehtiyacları qarşılamaq valideynliyin yalnız görünən tərəfidir. Görünməyən tərəfdə isə uşağın ruh dünyası, daxili sabitliyi, özünü dərk etməsi və gələcək xarakterinin formalaşması dayanır.
Uşaq tərbiyəsində ən çox rast gəlinən və çox zaman təhlükəli nəticələri uzun illər sonra görünən problemlərdən biri müqayisədir. Maraqlıdır ki, bir çox valideyn bunu səhv hesab etmir. Əksinə, övladını başqaları ilə müqayisə etməyi motivasiya vasitəsi kimi görür. “Bax, qardaşın necə yaxşı oxuyur”, “filankəsin qızı səndən daha məsuliyyətlidir”, “qonşunun oğlu hər gün dərs oxuyur, sən niyə onun kimi deyilsən?” kimi cümlələr bir çox ailələrdə tamamilə adi tərbiyə üsulu hesab edilir. İlk baxışda bu sözlər sadə görünə bilər. Valideyn düşünür ki, övladını inkişaf etdirmək, onda rəqabət hissi yaratmaq və onu daha yaxşı nəticəyə yönəltmək üçün bu yanaşma normaldır. Halbuki pedaqoji baxımdan məsələyə dərindən baxdıqda tamamilə fərqli mənzərə ortaya çıxır.
İnsan psixologiyasının ən həssas dövrləri uşaqlıq illərinə təsadüf edir. Uşaq öz şəxsiyyətini məhz bu dövrdə tanımağa başlayır. O, ilk dəfə özünün kim olduğunu, nəyi bacardığını, nə dərəcədə dəyərli olduğunu ətrafındakı insanların reaksiyaları vasitəsilə dərk edir. Valideyn bu prosesdə ən güclü təsirə malik şəxsdir. Çünki uşaq dünyanı ilk olaraq valideynin gözü ilə görür. Əgər uşağa davamlı şəkildə “sən başqaları qədər yaxşı deyilsən” mesajı ötürülürsə, o zaman bu fikir zamanla uşağın daxili inancına çevrilməyə başlayır.
Burada diqqət edilməli ən mühüm məsələ odur ki, müqayisə uşağı inkişaf etdirmir. Müqayisə uşağın özünü dəyərsiz hiss etməsinə səbəb olur. Valideyn bunu motivasiya hesab etsə də, uşaq bunu çox vaxt “mən yetərli deyiləm” mesajı kimi qəbul edir. Bu hiss isə özünəinamın zəifləməsinə gətirib çıxarır. Özünə güvənməyən uşaq sonradan həyatın digər mərhələlərində də qərar verməkdə çətinlik yaşayır. O, daim özünü başqaları ilə ölçməyə başlayır və öz fərdi xüsusiyyətlərini görmək qabiliyyətini itirir.
Əslində hər insan fərqli yaradılır. Eyni ailədə böyüyən iki uşağın belə xarakteri, maraq dairəsi, emosional həssaslığı və öyrənmə sürəti tamamilə fərqli ola bilər. Bir uşağın riyazi təfəkkürü güclü ola bilər, digəri isə yaradıcı düşüncə baxımından daha üstün ola bilər. Bir uşaq sosial münasibətlər qurmaqda uğurlu olar, digəri isə daxili müşahidə qabiliyyəti ilə seçilər. Problem ondan başlayır ki, valideyn çox zaman övladını olduğu kimi qəbul etmək əvəzinə onu müəyyən standartlara uyğunlaşdırmağa çalışır.
Müasir pedaqogikanın əsas prinsiplərindən biri uşağın fərdi inkişaf tempinə hörmət etməkdir. Hər uşaq eyni yaşda eyni şəkildə düşünmür, eyni sürətlə öyrənmir və eyni istiqamətdə inkişaf etmir. Təhsil tarixində uşağın fərdi inkişaf xüsusiyyətləri haqqında aparılmış araşdırmalar göstərir ki, insan beyninin inkişaf mərhələləri standart sxem üzrə hər kəsdə eyni formada getmir. Buna baxmayaraq ailələrdə çox zaman belə yanaşma formalaşır: əgər başqa bir uşaq müəyyən nəticə əldə edibsə, mənim övladım da eyni nəticəni göstərməlidir.
Valideyn burada çox mühüm psixoloji səhvə yol verir. O, övladının potensialını yox, başqasının nəticəsini ölçü vahidinə çevirir. Halbuki tərbiyənin əsas məqsədi uşağı kimləsə yarışdırmaq deyil. Əsas məqsəd onun daxili imkanlarını inkişaf etdirməkdir.
Müqayisənin yaratdığı mənfi nəticələrdən biri də gizli aqressiyanın formalaşmasıdır. Uşaq valideynin hər dəfə başqasını nümunə göstərdiyini gördükcə daxilində narazılıq yaranmağa başlayır. O, bir müddət sonra həmin müqayisə edilən insanlara qarşı mənfi münasibət formalaşdırır. Qardaşla müqayisə edilən uşaq zamanla qısqanclıq hissi yaşaya bilər. Sinif yoldaşı ilə davamlı müqayisə olunan uşaq sosial münasibətlərdə kompleks hiss etməyə başlayar. Beləliklə, valideyn fərqinə varmadan uşağın emosional tarazlığını pozur.
Maraqlıdır ki, bəzi valideynlər müqayisəni təkcə akademik nəticələr üzərində qurmurlar. Bəzən xarici görünüş, davranış, xarakter və hətta emosional xüsusiyyətlər belə müqayisə obyektinə çevrilir. “Bax, filankəs nə qədər sakitdir”, “başqaları sənin kimi cavab qaytarmır”, “sən niyə hamı kimi ola bilmirsən?” kimi ifadələr uşağın daxili dünyasında dərin iz qoyur. Çünki bu cümlələr birbaşa onun şəxsiyyətinə yönəlmiş mesajdır. Uşaq zamanla öz təbii xüsusiyyətlərini qəbul etməməyə başlayır.
Burada valideynin niyyətinin yaxşı olması nəticəni dəyişmir. Çox zaman valideyn həqiqətən övladının uğurlu gələcəyini istəyir. Problem məqsəddə yox, üsuldadır. Tərbiyədə istifadə edilən metod bəzən nəticədən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Uşaq üzərində qurulan psixoloji təzyiq uzun müddət görünməyə bilər, lakin illər sonra özünü müxtəlif formalarda göstərir. Özünə inamsızlıq, sosial qorxu, qərar verməkdə çətinlik, uğursuzluqdan həddindən artıq qorxmaq və daim təsdiq axtarmaq kimi problemlərin kökündə çox zaman uşaqlıq dövründə yaşanan emosional təcrübələr dayanır.
Bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır. Uşağın inkişaf etməsi üçün motivasiya lazımdır. Lakin motivasiya ilə təzyiq arasında görünməyən sərhəd mövcuddur. Valideyn övladını inkişaf etdirmək istəyirsə, ilk növbədə onun öz potensialını tanımasına kömək etməlidir. Məsələn, uşağın dərslərində zəif nəticə göstərməsi onu başqa uşaqlarla müqayisə etmək üçün səbəb deyil. Əksinə, burada əsas sual başqa olmalıdır. Uşaq niyə çətinlik yaşayır? Problem diqqət zəifliyidir, maraqsızlıqdır, emosional gərginlikdir, yoxsa metod səhvidir? Uşağın nəticəsinə baxmaq asandır. Səbəbi anlamaq isə valideynin həqiqi pedaqoji məsuliyyətidir.
Ailələrdə çox rast gəlinən yanlış yanaşmalardan biri də uşağın uğurunu ailənin nüfuzu ilə əlaqələndirməkdir. Bəzi valideynlər övladının nailiyyətlərinə onun fərdi inkişafı kimi deyil, sosial göstərici kimi baxırlar. Uşaq yüksək bal toplamalıdır, çünki ailənin adı var. Uşaq hamıdan yaxşı olmalıdır, çünki valideyn uğur görmək istəyir. Bu yanaşmada uşağın hissləri arxa plana keçir. O, bir insan kimi deyil, nəticə gətirməli olan şəxs kimi qəbul edilir. Belə böyüyən uşaqlar zamanla sevginin şərtli olduğunu düşünməyə başlayırlar. Onlar hesab edirlər ki, yalnız uğur qazandıqları zaman sevilirlər.
Halbuki sağlam tərbiyənin təməlində şərtsiz qəbul anlayışı dayanır. Uşaq bilməlidir ki, onun dəyəri yalnız nəticələrlə ölçülmür. O, uğursuz olduğu gün də, səhv etdiyi an da, zəif göründüyü dövrdə də ailəsi tərəfindən qəbul olunur. Bu hiss daxili güvən yaradır. Özünü güvəndə hiss edən insan isə inkişaf etmək üçün daha sağlam motivasiya qazanır.
Valideynlər bəzən fərqinə varmadan öz uşaqlıqlarını da övladlarının həyatına daşıyırlar. Keçmişdə ala bilmədikləri uğuru övladlarından gözləyirlər. Öz reallaşmayan arzularını uşaqların üzərinə yükləyirlər. Əgər valideyn vaxtilə müəyyən imkanlardan məhrum olubsa, o, övladının mütləq hər sahədə ideal nəticə göstərməsini istəyir. Psixoloji baxımdan bu, nəsillərarası təzyiq forması yaradır. Uşaq öz arzularını deyil, başqasının gözləntilərini daşımağa başlayır.
Tərbiyədə ən sağlam yanaşmalardan biri müqayisəni başqaları ilə yox, insanın öz inkişafı ilə aparmaqdır. Əgər uşaq dünən müəyyən səhv edib, amma bu gün daha yaxşı davranırsa, bu artıq inkişafdır. Əgər o, keçən il müəyyən mövzuda çətinlik çəkirdisə, indi daha rahat öyrənirsə, bu uğurdur. İnsan öz yolu ilə inkişaf etməlidir. Başqasının yolu heç vaxt universal ölçü vahidi ola bilməz.
Cəmiyyətimizdə çox vaxt uğur anlayışı yanlış təqdim edilir. İnsanlar yalnız nəticəni görürlər. Yüksək qiymət, yaxşı universitet, prestijli peşə və maddi imkanlar uğur göstəricisi hesab olunur. Halbuki emosional baxımdan zəif, özünə inamsız, daim özünü başqaları ilə müqayisə edən insan zahirdə uğurlu görünə bilər, lakin daxilən sabit olmaya bilər. Valideynin əsas məqsədi yalnız nəticə qazanan övlad böyütmək olmamalıdır. Daha vacib məsələ daxili olaraq sağlam insan yetişdirməkdir.
Uşaqlar gələcəyin cəmiyyətini formalaşdırırlar və bugünkü ailə daxilində qurulan münasibətlər sabahın sosial davranış modelinə çevrilir. Daim müqayisə edilən, özünü yetərsiz hiss etməyə məcbur qalan, sevgini yalnız uğur və nəticələr üzərindən tanıyan bir uşaq böyüdükdə çox zaman həmin modeli özü də təkrarlayır. Beləliklə, fərqinə varmadan yanlış tərbiyə üsulları bir ailədən digərinə, bir nəsildən növbəti nəslə ötürülməyə başlayır.
Valideynlik sadəcə istiqamət göstərmək prosesi deyil. Bu, insanın daxili dünyasına toxunmaq, onun gələcəkdə özünü necə görəcəyini müəyyənləşdirmək və şəxsiyyətinin təməlini qurmaq məsuliyyətidir. Uşağın zehninə bilik ötürmək mümkündür, lakin onun daxilində sağlam özünəinam yaratmaq, özünü dəyərli hiss etməsinə şərait qurmaq və həyatla münasibətində daxili güc formalaşdırmaq daha mürəkkəb, eyni zamanda daha qiymətli proses hesab olunur.
Unutmaq olmaz ki, hər uşaq ayrı dünyadır. Hər insan fərqli xarakterlə, fərqli temperamentlə, fərqli potensialla və fərqli inkişaf ritmi ilə həyata gəlir. Bir uşağı başqası ilə müqayisə etmək əslində onun fərdiliyini görməmək, özünəməxsus xüsusiyyətlərini dərk etməmək və onu başqasının ölçüləri daxilində qiymətləndirmək deməkdir. Halbuki sağlam tərbiyənin əsas prinsipi uşağın kiməsə bənzəməsinə çalışmaq deyil, onun öz imkanlarını tanımasına və inkişaf etdirməsinə şərait yaratmaqdan ibarətdir.
Valideyn övladına yaxşı təhsil verə, onun rahat böyüməsi üçün maddi imkanlar yarada və həyat yolunda qarşılaşacağı çətinlikləri azaltmağa çalışa bilər. Ancaq həqiqi valideynlik bundan daha dərindir. Əsl valideynlik uşağa daim hiss etdirməkdən başlayır ki, insan bu dünyaya başqaları ilə yarışmaq üçün deyil, öz potensialını tapmaq və öz kimliyini qurmaq üçün gəlir. Çünki uşağın illər sonra xatırlayacağı əsas məsələ ona alınan əşyalar, qoyulan qadağalar və ya verilən nəsihətlər olmur. İnsan çox vaxt uşaqlıq dövründə özü haqqında eşitdiyi fikirlərlə yaşayır və özünü həmin fikirlərin yaratdığı daxili səs vasitəsilə tanıyır.
Məhz buna görə valideyn hər dəfə övladına müraciət edərkən sadəcə söz demir. O, gələcək bir insanın özünü necə görəcəyini müəyyən edən daxili səsi formalaşdırır. Uşağın xarakterində görünən hər güvən, hər qorxu, hər cəsarət, hər tərəddüd müəyyən mənada ailə daxilində eşitdiyi münasibətin davamına çevrilir. Bu səbəbdən tərbiyə prosesində ən böyük məsuliyyət uşağı başqalarından üstün etmək deyil, onun özünü dəyərli insan kimi hiss etməsinə imkan yaratmaqdır. Çünki gələcəkdə cəmiyyətin necə olacağını müəyyən edən əsas faktor yalnız məktəblər və institutlar deyil; bu gün ailə daxilində qurulan münasibətlər və valideynin övladına verdiyi mənəvi mesajlardır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(01.07.2026)
