Nərgiz Mustafayeva, Gəncə
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Xalq təqviminə görə, iyun ayı təbiətin həyatında rəsmi bir dönüm nöqtəsidir. Ayın ortalarından sonrakı günlərə qədər davam edən o şehli, sərin və güllü-çiçəkli Güləyaz dövrü yavaş-yavaş yerini yayın ən kəskin, od-alovlu mərhələsinə təslim edir.
Xalq təqviminin və etimoloji qaynaqların göstəricilərinə əsasən, iyunun 25-dən etibarən təbiət yayın ən qızmar çağını ifadə edən Yay çilləsinə qədəm qoyur. Avqustun 5-nə qədər davam edən bu ən isti dövr el arasında həm də “Qora bişirən” kimi tanınır.
“Qora” - üzümün və digər meyvələrin hələ yetişməmiş, turş və kal vaxtıdır. İlk baxışda insanı yoran bu qızmar hava, əslində bağların və bostanların xilaskarıdır. İnanca görə, məhz iyunun sonundan başlayan bu bürkülü istilər kal meyvələrin içinə daxil olaraq onları bişirir, turş qoranı şirin şirəyə və bərəkətli məhsula çevirir. Bu isti olmasa, təbiətin bəhrəsi yarımçıq qalar.
Bölgələrimizdə, xüsusən də aran yerlərində iyun ayı həm də “Oraq ayı” adlanır. Bu ay Qarayazda əkilən ümidlərin, Güləyazda bəslənən zəhmətin bəhrəsini toplamaq vaxtıdır. Saralmış buğda və arpa zəmilərində biçinin ən qızğın çağı məhz iyunun son günlərinə - yay çilləsinin başladığı ərəfəyə təsadüf edir. Kəndlinin alnından tökülən hər damla tər payızın və qışın ruzi tədarükünə çevrilir.
Aranda yay çilləsinin istiləri can yandırarkən, Güləyazda dağlara doğru başlayan yaylaq köçü iyun ayında artıq tam başa çatır. Elat tayfaları, çobanlar və arıçılar dağların ən uca, sərin nöqtələrində məskən salırlar. Dağ kəklikotusu və təzə otlarla bəslənən heyvanların südündən məşhur “yaylaq pendiri” və qış üçün saxlanacaq “motal pendiri”nin ilk mayası məhz bu ayda, yay çilləsi girməzdən öncə qoyulur.
İyun ayı – təbiətin uşaqlıq və gənclik dövrünün bitib, tam yetkinləşdiyi aydır. Güləyazın zərif təbəssümündən sonra gələn bu Yay çilləsi istisi bizə öyrədir ki, real bərəkətə və şirin bəhrəyə qovuşmaq üçün mütləq odun, istinin sınağından keçmək lazımdır. Babalarımızın yaddaşında iyun - zəhmətin bərəkətlə, qorun canla qovuşduğu ən həlledici fəsil keçididir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.06.2026)
