”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bir cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi haqqında fikir formalaşdırmaq üçün bəzən böyük statistik göstəricilərə ehtiyac olmur. İnsanların nə oxuduğuna, necə düşündüyünə və informasiya ilə hansı münasibət qurduğuna baxmaq kifayətdir. Çünki tarix göstərir ki, kitablarla əlaqəsini zəiflədən cəmiyyətlər zamanla düşüncə dərinliyini də itirməyə başlayır.
Oxumaq insan fəaliyyətinin ən adi vərdişlərindən biri kimi görünə bilər. Halbuki bu proses insan beyninin formalaşmasında, təfəkkürün inkişafında və dünyagörüşünün genişlənməsində həlledici rol oynayır. Kitab insanı yalnız məlumatlandırmır. O, insanı düşünməyə, müqayisə etməyə, şübhə etməyə və nəticə çıxarmağa öyrədir. Başqa sözlə, oxumaq sadəcə bilik əldə etmək deyil, düşünmə mexanizmini inkişaf etdirməkdir.
Tarixə nəzər saldıqda aydın görünür ki, böyük intellektual yüksəliş dövrlərinin mərkəzində həmişə kitab dayanıb. İstər qədim kitabxanalar, istər universitetlər, istərsə də elmi inqilablar insanın yazılı düşüncə ilə qurduğu münasibətin nəticəsi olub. Məsələn, dövründə Avropada baş verən böyük dəyişikliklərin əsasında antik mətnlərin yenidən oxunması və biliyin cəmiyyət daxilində yayılması dayanırdı.
Kitab oxumağın insan üzərində yaratdığı ən mühüm təsirlərdən biri diqqət qabiliyyətini formalaşdırmasıdır. İnsan bir roman oxuyarkən hadisələri izləyir, xarakterləri analiz edir, mətnin alt qatındakı mənaları anlamağa çalışır. Beyin bu proses zamanı fasiləsiz olaraq analiz aparır. Oxucu yalnız məlumat qəbul etmir, eyni zamanda daxili düşüncə sistemi qurur.
Müasir dövr isə bu münasibəti dəyişməyə başlayıb. İnformasiyanın sürətlənməsi insanın diqqət vərdişlərini tamamilə fərqli istiqamətə yönəldib. və TikTok, və YouTube kimi platformalar insanı qısa, sürətli və ani istehlak olunan informasiyaya alışdırıb. Bir neçə saniyə içində dəyişən görüntülər beynin yeni ritmini formalaşdırır. İnsan getdikcə uzun müddət diqqət toplamaq vərdişini itirməyə başlayır.
Burada problem texnologiyanın özü deyil. Problem insanın düşüncə ilə münasibətinin dəyişməsidir. Kitab oxuyan insan mətnlə dialoq qurur. O, müəllifin fikrini təhlil edir, razılaşır, etiraz edir, alternativ düşünür. Rəqəmsal məzmun isə çox vaxt insana bu imkanı vermir. İnformasiya sürətlə gəlir və eyni sürətlə də unudulur.
Fransız filosofu yazırdı ki, oxumağı bacaran, lakin oxumayan insanla oxumağı bacarmayan insan arasında böyük fərq yoxdur. Bu fikir əsrlər keçməsinə baxmayaraq bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki müasir dövrdə informasiya bolluğu içində yaşasaq da, dərin biliklə münasibət zəifləməyə başlayıb.
Oxumaq insanın söz ehtiyatını zənginləşdirir. Düşüncənin keyfiyyəti isə çox zaman insanın ifadə imkanlarından asılı olur. İnsan nə qədər çox söz bilirsə, bir o qədər də dəqiq düşünür. Dil kasadlaşdıqca fikir də sadələşir. Bu səbəbdən kitabdan uzaqlaşan cəmiyyət zamanla öz ifadə imkanlarını da məhdudlaşdırır.
Ədəbiyyatın başqa mühüm tərəfi empatiya yaratmaq qabiliyyətidir. İnsan bir roman oxuyarkən öz həyatından tamamilə fərqli həyatları yaşayır. Müxtəlif xarakterlərin hisslərini anlayır, fərqli talelərlə tanış olur. Bu proses insanı daha həssas və anlayışlı edir.
Amerikalı yazıçı məşhur romanında kitabların olmadığı bir gələcəyi təsvir etmişdi. Orada insanlar məlumatlı görünürdülər, lakin düşünmə qabiliyyətini itirmişdilər. Bradbury göstərirdi ki, kitabların yoxluğu sadəcə mədəni problem deyil; bu, insan şüurunun dəyişməsi deməkdir.
Bu gün bir çox insan kitab oxumağa vaxt tapmadığını deyir. Əslində məsələ vaxt çatışmazlığı deyil. İnsan həmişə prioritetlərinə zaman ayırır. Problem ondan ibarətdir ki, sürətli informasiya insan beynini rahat istehlaka alışdırıb. Kitab isə zəhmət tələb edir. Diqqət tələb edir. Səbir tələb edir.
Oxumaq insanın daxili azadlığı ilə də bağlıdır. Düşünən insan hadisələri olduğu kimi qəbul etmir. O, soruşur, araşdırır və nəticə çıxarır. Oxumayan insan isə çox vaxt hazır fikirlərin içində yaşayır. Onun dünya ilə münasibəti başqalarının təqdim etdiyi çərçivə daxilində formalaşır.
Bir cəmiyyət kitabdan uzaqlaşdıqda ilk baxışda böyük dəyişiklik görünmür. Küçələr eyni qalır, həyat davam edir, texnologiya inkişaf edir. Ancaq görünməyən bir proses başlayır. Düşüncə səthiləşir. Analiz qabiliyyəti zəifləyir. İnsanlar getdikcə daha az sual verməyə başlayır.
Kitablar sadəcə kağız üzərində yazılmış mətnlər deyil.
Onlar insan düşüncəsinin yaddaşıdır.
Cəmiyyət oxumağı dayandırdıqda isə itirilən ilk şey məlumat deyil.
İtirilən şey düşünmək vərdişidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.06.2026)
