”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Dünya tarixində dövlətlərin taleyi çox zaman xəritələr üzərində həll olunub. Müharibələr başlayıb, sərhədlər dəyişib, imperiyalar qurulub və dağılıb. İnsanlıq əsrlər boyu siyasi gücü əsasən coğrafiya ilə ölçüb. Hansı dövlətin nə qədər torpağı varsa, onun qüdrəti də buna uyğun hesab edilib. Ancaq tarixə diqqətlə baxdıqda fərqli bir həqiqət ortaya çıxır: dövlətləri yalnız görünən sərhədlər qorumur.
Əslində hər xalqın öz daxilində başqa sərhədləri də mövcuddur. Bunlar nə xəritədə görünür, nə də hərbi postlarla qorunur. Bu sərhədlər bir millətin dili, mədəniyyəti, tarixi yaddaşı və mənəvi dəyərləridir. Məhz bunlar xalqın mövcudluğunu təmin edən görünməyən dayaqlardır.
Bir ölkə torpaq itirə bilər. Siyasi sistem dəyişə bilər. Hakimiyyətlər gəlib gedə bilər. Lakin bir xalq öz kimliyini qoruyursa, o xalq yaşamaya davam edir. Tarix bunun saysız nümunələrini göstərir. Əksinə, milli kimliyini itirən cəmiyyətlər coğrafi olaraq mövcud olsalar belə, daxildən parçalanmağa başlayırlar.
Siyasi alim milləti “təsəvvür edilən birlik” adlandırırdı. İnsanların bir-birini tanımadan ortaq düşüncə ətrafında birləşməsi millət anlayışını yaradır. Buradan belə nəticə çıxır ki, dövlət anlayışı ilk növbədə insanların düşüncəsində qurulur.
Bu düşüncənin əsas sütunu isə dildir.
Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Ana dili insanın dünyanı anlama formasıdır. İnsan ilk dəfə hisslərini, qorxularını, sevgisini, tarixini və aidiyyətini dil vasitəsilə dərk edir. Bir xalqın dili zəifləyirsə, əslində onun düşüncə sistemi dəyişməyə başlayır.
bunu çox dəqiq ifadə etmişdi. Onun əsərində hakimiyyət dili dəyişdirərək insan düşüncəsini idarə etməyə çalışırdı. Çünki insan ifadə edə bilmədiyi anlayış üzərində düşünmək imkanını da zamanla itirir.
Millətin başqa bir müdafiə xətti onun mədəniyyətidir.
Teatr, musiqi, ədəbiyyat, folklor və incəsənət bir xalqın kollektiv xarakterini yaradır. İnsan cəmiyyət olaraq özünü yaratdığı sənətdə görür. Bir toplum öz mədəniyyətindən uzaqlaşmağa başladıqda, fərqinə varmadan öz kimliyindən də uzaqlaşır.
Müasir dövrdə bu proses daha mürəkkəb xarakter alıb.
Texnologiya sərhədləri aradan qaldırıb. Google, Meta Platforms, TikTok kimi platformalar informasiya axınını sürətləndirib. İnsan bir neçə saniyə ərzində minlərlə məlumat qəbul edir. Ancaq məlumat çoxluğu hər zaman düşüncə dərinliyi yaratmır.
Kitab oxumaq insanı düşünməyə məcbur edir. Teatr insanı hiss etməyə vadar edir. Klassik ədəbiyyat insanı daxili dialoqa aparır. Sürətli informasiya isə çox zaman yalnız ani reaksiya yaradır. Müasir insan hər şeyi görür, amma az şeyi mənalandırır.
Tarix göstərir ki, böyük sivilizasiyalar çox vaxt xarici hücum nəticəsində deyil, daxili aşınma səbəbilə zəifləyib. bunun ən tanınmış nümunəsidir. Roma əvvəlcə mənəvi dayaqlarını itirdi, daha sonra siyasi gücünü.
Bu gün xalqlar qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri məhz görünməyən sərhədləri qorumaqdır. Məktəb sadəcə təhsil ocağı deyil, kimlik formalaşdıran institutdur. Yazıçılar, müəllimlər və sənət adamları cəmiyyətin görünməyən sərhədlərini qoruyan insanlardır.
Bir milləti zəiflətmək üçün bəzən müharibəyə ehtiyac olmur. Onun dilini unutdurmaq, mədəniyyətini ikinci plana keçirmək və tarixi yaddaşını zəiflətmək kifayətdir.
Çünki həqiqət sadədir.
Xəritədə çəkilən sərhədlər dövlətləri qoruyur.
Millətin gələcəyini isə görünməyən sərhədlər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(23.06.2026)
