”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan həmişə yaratdığı şeydən bir gün qorxub.
Əvvəl od kəşf etdi.
Qaranlıq mağaralarda yaşayan insan ilk dəfə alovun qarşısında dayananda sevindi. Soyuqdan qorunacağını düşündü, yeməyini bişirəcəyini düşündü, gecənin qaranlığını məğlub etdiyini sandı. Amma çox keçmədi ki, anladı — alov təkcə isidən deyil, həm də yandırandır.
Sonra silah yaratdı.
Əvvəl heyvanlardan qorunmaq üçün. Sonra sərhədləri qorumaq üçün. Sonra isə insan insana qarşı istifadə etməyə başladı. Öz əlləri ilə düzəltdiyi metal bir gün milyonlarla insanın ölüm səbəbinə çevrildi.
Daha sonra atomu parçaladı.
Elmin zəfəri idi.
Bəşəriyyət kainatın sirrini çözməyə bir addım daha yaxınlaşmışdı. Amma elə həmin atom bir səhər dünyanın insan ağlından ilk dəfə bu qədər qorxmasına səbəb oldu.
Tarix boyu insan yaratdı.
Və yaratdığı hər şeyin qarşısında bir gün dayanıb özündən soruşdu:
"Mən bunu idarə edə biləcəyəmmi?"
İndi isə tarix yenidən təkrarlanır.
Amma bu dəfə insanın yaratdığı nə oddur, nə silah, nə atom.
Bu dəfə insan öz ağlının surətini yaratdı.
Süni intellekt.
XXI əsrin görünməyən, səssiz, amma sərhəd tanımayan inqilabı.
Bir zamanlar kitabxanalarda aylarla araşdırma aparan alimlərin gördüyü işi indi saniyələr içində proqramlar yerinə yetirir.
Bir rəssamın həftələrlə çəkdiyi tablo…
Bir bəstəkarın aylarla yazdığı musiqi…
Bir jurnalistin günlərlə topladığı informasiya…
Bir müəllimin hazırladığı dərs planı…
Bir yazıçının gecə yarısı qaranlıq otaqda yaratdığı hekayə…
Hamısı artıq bir neçə saniyədə ekranda yaranır.
Texnologiya inkişaf edib.
İnsan rahatlaşıb.
Amma bəzən rahatlıq inkişaf demək olmur.
Bəzən rahatlıq tənəzzülün başlanğıcı olur.
Gülnaz iyirmi ildən artıq idi yazırdı.
Söz onun üçün sadəcə hərf deyildi.
Söz yaddaş idi.
Millətin keçmişi idi.
Mədəniyyət idi.
Tarix idi.
Bir səhər redaksiyaya gəldi.
Redaktor ona sakit səslə dedi:
— Artıq sənin yazılarına ehtiyac qalmayıb.
Gülnaz təəccüblə baxdı.
— Niyə?
Redaktor ekranı göstərdi.
Yeni proqram açılmışdı.
"..... — sizin yerinizə düşünür."
Gülnaz gülümsədi.
— Mənim yerimə düşünə bilməz.
Sınaq üçün yazdı:
"Mənə müharibə haqqında esse yaz."
Üç saniyə.
Mətn hazır idi.
Sonra yazdı:
"Ana sevgisi haqqında hekayə yaz."
İki saniyə.
Daha təsirli bir mətn gəldi.
Bir anlıq otaq susdu.
Gülnaz ilk dəfə hiss etdi ki, söhbət onun işindən getmir.
Problem daha böyükdür.
Əgər insan yaratmağı dayandırarsa…
düşünməyi də dayandıracaq.
Həmin gün küçəyə çıxdı.
Parkda uşaqlar oynayırdı.
Amma qəribə bir mənzərə vardı.
Heç kim danışmırdı.
Hamının əlində ekran vardı.
Bir qız atasına yaxınlaşıb soruşdu:
— Ata, niyə göy mavidir?
Ata telefona baxdı.
Süni intellekt cavab verdi:
— Atmosferdə işığın səpələnməsi nəticəsində.
Qız bir daha soruşdu:
— Bəs sən niyə belə düşünürsən?
Ata susdu.
Gülnaz o an anladı.
Problem texnologiyanın güclənməsi deyil.
Problem insanın öz düşünmək vərdişini itirməsidir.
Əsrlər boyu kitablar insanı inkişaf etdirirdi.
Çünki kitab cavab vermirdi.
Kitab insanı düşünməyə məcbur edirdi.
Bu gün isə sual yaranmadan cavab hazırdır.
İnsan beyninin ən təhlükəli tənbəlliyi başlayır.
insanlara sual verməyi öyrədirdi.
xəyal qurmağın sərhədsiz olduğunu göstərirdi.
deyirdi ki, təsəvvür biliyin sərhədlərindən daha genişdir.
Onların hamısını birləşdirən bir həqiqət vardı.
Onlar cavab axtarmırdı.
Onlar sual yaradırdı.
İnsanlığı böyüdən cavablar olmayıb.
İnsanlığı böyüdən doğru verilmiş suallar olub.
Bu gün isə dünya elə bir mərhələyə gəlir ki, insan artıq sual verməyi də maşınlara həvalə edir.
Ən təhlükəli nöqtə budur.
Gecə Gülnaz yenidən kompüterin qarşısına keçdi.
Ekranda sistem soruşdu:
"Sizə necə kömək edə bilərəm?"
Gülnaz uzun müddət susdu.
Sonra yazdı:
"Mənə de… insan olmağın mənası nədir?"
Bir neçə saniyə keçdi.
Ekranda cavab peyda oldu.
"Bu suala cavab verə bilmirəm."
Gülnaz gülümsədi.
İlk dəfə rahat nəfəs aldı.
Çünki anladı.
Maşın milyonlarla kitab oxuya bilər.
Bir neçə saniyədə musiqi yaza bilər.
Romanlar yarada bilər.
Mürəkkəb hesablamalar apara bilər.
Amma…
Bir ananın gecə boyu övladı üçün dua etməsini anlaya bilməz.
Bir əsgərin vətəni uğrunda son nəfəsində nə düşündüyünü hiss edə bilməz.
Bir şairin heç kimin anlamadığı ağrını misraya çevirməsini hesablaya bilməz.
Bir insanın səbəbsiz şəkildə başqa insana yaxşılıq etməsinin sirrini tapa bilməz.
Bəlkə gələcəkdə robotlar zavodlarda işləyəcək.
Məktəblərdə müəllimləri proqramlar əvəz edəcək.
Həkimlər virtual sistemlərlə insanları müalicə edəcək.
Hakimlər qərarları alqoritmlərlə verəcək.
Bəlkə hökumətlər belə texnologiya ilə idarə olunacaq.
Amma bir sual həmişə açıq qalacaq.
Ən vacib sual.
Biz texnologiyanı yaradırıq…
yoxsa yavaş-yavaş öz yerimizi ona veririk?
Bəlkə də XXI əsrin ən böyük problemi iqtisadi böhran deyil.
Müharibələr deyil.
Siyasi qarşıdurmalar deyil.
Ən böyük təhlükə insanın yavaş-yavaş öz mahiyyətindən uzaqlaşmasıdır.
Bir gün tarix kitabları bu dövrü belə xatırlayacaq:
"İnsan ilk dəfə öz yaratdığı ağıla heyran qaldı… və az qala özünü unutdu."
Çünki texnologiya həyatımızı dəyişə bilər.
Amma dünyanı həmişə insan ruhu dəyişib.
Əgər bir gün insan ruhu susarsa…
onda maşınlar danışmağa başlayacaq.
Və o zaman dünyanın sonu gəlməyəcək.
Sadəcə insanlıq səssizcə yox olmağa başlayacaq.
Və bəlkə bu əsrin ən böyük savaşı ölkələr arasında olmayacaq.
Bu savaş görünməyəcək.
Tanklar olmayacaq.
Silah səsləri eşidilməyəcək.
Bu, insan ilə öz yaratdığı ağıl arasında olacaq.
Tarixin ən səssiz müharibəsi.
Və dünyanın gələcəyi bir sualdan asılı qalacaq.
“Biz gələcəyi qururuq… yoxsa gələcək bizi dəyişdirir?”
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.06.2026)
