Rauf Zeyni,
Bakı İctimai Əməkdaşlıq Mərkəzinin sədri.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Bir neçə il bundan öncə mediada bir aforizmə rast gəlmişdim: " Haqq tanrıdan ucadır". Bu aforizm yaddaşımda qaldı və uzun müddət bu haqda düşündüm. Qədim dövrlərə gedib çıxan aforizmdə əcdadlarımız nəyə görə haqqı tanrıdan uca sayıb? Bir müddətdən sonra bu aforizmi-deyimi təhlil etmək qərarına gəldim və sadə məntiqlə qədim dövrdən gələn bu fəlsəfəni dərk etməyə çalışdım.
Hələ XIV əsrdə böyük Nəsimi, - "Həqq mənəm, həqq məndədir, həqq söylərəm, bulmuşam həqqi, ənəlhəq söylərəm" - deyərkən, hansı düşüncədən, ilahi hikmətdən, bəşəri məntiqdən irəli gəlirdi?
Çox maraqlı və dərin məna daşıyan bir misradır.
"Həqq mənəm, həqq məndədir, həqq söylərəm,
Bulmuşam həqqi, ənəlhəq söylərəm".
Bu misranın məntiqi və fəlsəfi təhlili üçün əvvəlcə "Həqq" və "Ənəlhəq" anlayışlarını nəzərə almaq lazımdır.
"Həqq" nədir? "Həqq" ərəb sözü olub "həqiqət", "doğru", "ədalət" mənalarını ifadə edir. İslam təsəvvüfündə isə Həqq Allahın adlarından biridir. "Ənəlhəq" nə deməkdir? "Ənəlhəq" — "Mən Həqqəm" deməkdir. Bu ifadə ilk növbədə Mənsur Həllac ilə əlaqələndirilir. Həllac bunu özünü Allah elan etmək üçün deyil, Allah eşqində və mənəvi kamillikdə öz nəfsinin yox olduğunu, yalnız ilahi həqiqətin qaldığını ifadə etmək üçün söyləmişdi.
Misranın məntiqi təhlili
Burada zahiri və batini məna fərqlənir. Zahiri məna ilə baxdıqda:
"Həqq mənəm" — mən həqiqətin özüyəm.
"Həqq məndədir" — həqiqət mənim daxilimdədir.
"Bulmuşam həqqi" — həqiqəti dərk etmişəm, tapmışam.
"Ənəlhəq söylərəm" — buna görə "Mən Həqqəm" deyirəm.
Adi məntiq baxımından bu ifadələr iddialı görünə bilər. Çünki insanla Allah arasında eynilik, bərabərlik fikri, düşüncəsi kimi görünür.
Təsəvvüfi məntiq baxımından isə:
Burada "mən" bioloji və ya fiziki insan deyil. Sufi düşüncəsinə görə nəfs yox olduqda insan öz varlığını ilahi həqiqətdə ərimiş hesab edir. O zaman danışan fərdi "mən" deyil, ilahi həqiqətin təcəllisidir. Yəni misranın dərin mənası belə anlaşılır: "Mən öz nəfsimi aşmışam, içimdəki ilahi həqiqəti dərk etmişəm. Buna görə də danışan artıq mən deyiləm, Həqqin nurudur."
Fəlsəfi baxımdan
Bu misra insanın özünü tanıması ideyasına əsaslanır. Təsəvvüfdə məşhur bir fikir var: "Özünü tanıyan Rəbbini tanıyar. "Şair demək istəyir ki, insan öz daxilinə enərək həqiqəti tapdıqda Allahın yaratdığı mənəvi mahiyyəti də dərk edir. Bu misrada məqsəd insanın özünü Allah elan etməsi deyil. Məqsəd insanın nəfsdən azad olub ilahi həqiqətə qovuşmasını ifadə etməkdir. Təsəvvüf məntiqində "Həqq mənəm" ifadəsi eqonun zirvəsi deyil, əksinə eqonun tamamilə yox olması və insanın özünü Həqq qarşısında ərimiş hesab etməsidir.
Bu fikirlərdən ilkin nəticə çıxarsaq, əcdadlarımız "haqq tanrıdan ucadır" deməklə əslində gerçəklik düşüncəsinin və ya fəlsəfəsinin əsasını qoyublar. Belə ki, bu deyim çox qədim dövrlərə gedib çıxır desək yanılmarıq. Yəni əcdadlarımız haqqı, yəni ədaləti hətta tanrıdan da uca sayıblar. Yəni sadə məntiqlə nəyi görüblər, dərk ediblər, qəbul ediblər- yəni bu mənada "haqq-ədaləti" - onu haqq adlandırıblar. Nəyi görməyiblər, dərk etməyiblər, yalnız duyublar onu Tanrı adlandırıblar. Və gördüklərinə, dərk etdiklərinə sığınaraq, idrak etdiklərini, yəni gerçəkliyi, ədaləti, görmədiklərindən, yəni idrak etmədiklərindən uca sayıblar. Elə ona görə də sadə məntiqlə bu deyim, aforizm yaranıb.
'Haqq Tanrıdan ucadır'".
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(17.06.2026)
