Rəqsanə Babayeva,

«Ədəbiyyatvə İncəsənət» Beyləqan və İmişlitəmsilçisi

İnsan gözlərini dünyaya açdığı ilk andan etibarən ətrafını dərk etməyə çalışır. Bu dərk prosesində onun ən böyük yardımçıları duyğularıdır. O görür, eşidir, toxunur, qoxulayır və dadır. Beləliklə, xarici aləm haqqında müəyyən təsəvvür formalaşdırır. Lakin insan ömrü irəlilədikcə bir həqiqəti daha yaxşı anlayır: hər gördüyümüz gerçək olmaya bilər, hər hiss etdiyimiz isə xəyaldan ibarət deyil. Məhz bu məqamda qədim və düşündürücü bir sual meydana çıxır: insan gördüyünə inanır, yoxsa hiss etdiyinə?

İlk baxışda sadə görünən bu sual əslində insanın varlığına, düşüncə dünyasına və həyat təcrübələrinə toxunan dərin fəlsəfi məzmun daşıyır. Çünki insan yalnız gözləri ilə yaşayan bir varlıq deyil. Onun qəlbi, duyğuları, sezgiləri və vicdanı da vardır. Bəzən gözlərin görə bilmədiyini qəlb hiss edir, bəzən də hiss etdiklərimiz gördüklərimizdən daha güclü həqiqətə çevrilir.

Tarix boyu insanlar görməni həqiqətə aparan ən etibarlı yol hesab etmişlər. “Gözlərimlə görmədim, inanmaram” ifadəsi də bunun ən sadə nümunəsidir. Doğrudan da, görmək insanı inandıran ən güclü vasitələrdən biridir. Bir hadisəyə şahid olmaq, bir insanın davranışlarını müşahidə etmək və ya hər hansı mənzərəni seyr etmək düşüncələrimizdə müəyyən qənaət formalaşdırır. Çünki gözlər insanın xarici dünya ilə əlaqə quran əsas pəncərəsidir.

Lakin tarix və elm göstərir ki, gözlər hər zaman həqiqəti olduğu kimi təqdim etmir. Səhrada yolunu itirmiş bir səyyahın uzaqda gördüyü ilğımlar əslində su deyil. Üfüqdə birləşirmiş kimi görünən göy və yer gerçəkdə bir-birindən sonsuz uzaqdır. Müxtəlif optik illüziyalar da sübut edir ki, insan gözü asanlıqla aldana bilir. Bəzən eyni hadisəyə baxan iki insan tamamilə fərqli nəticələr çıxarır. Çünki görmək yalnız gözlərin deyil, eyni zamanda beynin və düşüncənin fəaliyyətidir.

İnsan zehni gördüklərini əvvəlki təcrübələri əsasında şərh edir. Buna görə də eyni hadisə müxtəlif insanlarda müxtəlif təsəvvürlər yarada bilir. Bir insanın açıq və aydın gördüyü həqiqət başqası üçün tamamilə fərqli məna daşıya bilər. Deməli, görmək həmişə obyektiv nəticəyə gətirib çıxarmır.

Digər tərəfdən, hiss etmək insanın daxili aləminə açılan qapıdır. Həyatımızdakı ən mühüm qərarların əksəriyyəti yalnız məntiqlə deyil, hisslərlə də bağlıdır. Ana çox zaman övladının kədərini onun danışmasına ehtiyac qalmadan hiss edir. Uzun illərdən sonra görüşən dostlar arasında yaranan yaxınlıq sözlərdən əvvəl duyulur. Sevgi, mərhəmət, qorxu, ümid və həsrət kimi hisslər gözlə görünməsə də, insan həyatını dərindən istiqamətləndirir.

Sevgi bunun ən parlaq nümunəsidir. İnsan sevdiyi şəxsə baxarkən sadəcə onun simasını görmür. O, eyni zamanda həmin insanla bağlı xatirələrini, arzularını və duyğularını yaşayır. Buna görə də sevgi görmənin hüdudlarını aşan mənəvi bir dəyərdir. Bəzən kilometrlərlə uzaqda olan bir insanın varlığını belə hiss etmək mümkündür. Qəlb fiziki məsafələrin yarada bilmədiyi yaxınlığı yaradır.

Qorxu da hisslərin insan həyatına təsirini göstərən başqa bir nümunədir. Qaranlıq otaqda olan insanın narahatlığı çox zaman gördüklərindən deyil, görə bilmədiklərindən qaynaqlanır. İnsan zehni naməlumu təsəvvür edir və hisslərini buna uyğun formalaşdırır. Bu isə hisslərin davranışlarımıza nə qədər təsir etdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Lakin hisslər də hər zaman qüsursuz bələdçi deyil. Necə ki gözlər yanılır, hisslər də insanı yanlış istiqamətə apara bilər. Qorxular, tərəddüdlər, ön mühakimələr və ya həddindən artıq gözləntilər bəzən gerçəyi düzgün qiymətləndirməyə mane olur. İnsan tanımadığı birinə qarşı səbəbsiz rəğbət və ya antipatiya hiss edə bilər. Buna görə də yalnız hisslərə əsaslanaraq qərar vermək də düzgün nəticə verməyə bilər.

Əslində həyatın hikməti görmək və hiss etmək arasında tarazlıq qurmaqdan ibarətdir. Bu iki anlayış bir-birinə rəqib deyil, əksinə, bir-birini tamamlayan dəyərlərdir. Görmək bizə xarici dünya haqqında məlumat verir, hiss etmək isə həmin məlumatlara mənəvi məna qazandırır. Ağıl və qəlb necə birlikdə fəaliyyət göstərirsə, görmək və hiss etmək də insan həyatında eyni şəkildə vəhdət təşkil etməlidir.

Ədəbiyyat tarixində bu mövzuya tez-tez rast gəlinir. Şairlər və yazıçılar çox zaman “qəlbin gözü” ifadəsini işlətmişlər. Çünki onlar insanın yalnız maddi gerçəkliklə yaşaya bilməyəcəyini yaxşı anlayırdılar. Bir şeirin oxucunu təsirləndirməsi, bir musiqinin insanı duyğulandırması və ya bir tablonun düşündürməsi məhz hisslərin gücü ilə bağlıdır. Sənət görünən dünyanın arxasındakı mənaları kəşf etmək cəhdidir.

Türk-islam mədəniyyətinin böyük nümayəndələrindən olan Yunus Əmrə əsərlərində qəlb anlayışına xüsusi yer vermişdir. Onun düşüncəsinə görə insan yalnız baxmaqla deyil, həm də qəlbi ilə görməyi bacarmalıdır. Həqiqətə aparan yolun mühüm hissəsi daxili idrakdan keçir. Bu fikir əsrlər boyu Anadolu irfanının əsas sütunlarından biri olmuşdur.

Müasir dövr isə görmənin təsir imkanlarını daha da artırmışdır. Televiziya, internet, mobil telefonlar və sosial media insanları fasiləsiz şəkildə görüntülərlə qarşılaşdırır. Bu gün insanlar çox vaxt gördüklərinin həqiqət olduğuna asanlıqla inanırlar. Halbuki texnologiyanın inkişafı görüntülərin dəyişdirilməsinə, saxta məzmunların hazırlanmasına və ictimai rəyin yönləndirilməsinə imkan verir. Bu isə yalnız gözlərə güvənməyin nə qədər riskli ola biləcəyini göstərir.

Belə bir dövrdə insanın vicdanı, təfəkkürü və daxili hissləri xüsusi əhəmiyyət qazanır. Hər hansı xəbərin doğruluğunu araşdırmaq, hadisələrin görünməyən tərəflərini anlamağa çalışmaq və məlumatları müxtəlif mənbələrdən müqayisə etmək daha sağlam düşüncənin göstəricisidir. Çünki həqiqət çox zaman səthin altında gizlənir.

Həyatın dönüş nöqtələrinə nəzər saldıqda insanların ən mühüm qərarlarını həm gördüklərinə, həm də hiss etdiklərinə əsaslanaraq verdiklərini görürük. İnsan peşə seçərkən yalnız maddi imkanları deyil, daxili meylini də nəzərə alır. Dostluq qurarkən davranışlarla yanaşı, etibar hissi də önəm daşıyır. Yaşamaq üçün bir məkan seçərkən isə təkcə şərait deyil, həmin yerə aidlik duyğusu da mühüm rol oynayır.

İnsan ruhu mürəkkəb və çoxqatlı bir aləmdir. Məntiq və hisslər daim qarşılıqlı təsir içindədir. Buna görə də “İnsan gördüyünə inanır, yoxsa hiss etdiyinə?” sualına qəti cavab vermək çətindir. Bəzi hallarda görmək daha inandırıcıdır, bəzi hallarda isə hiss etmək daha doğru yol göstərir. Lakin həyatın bütöv mənzərəsinə baxdıqda insanın ən düzgün qərarları bu iki qüvvə arasında tarazlıq yarada bildiyi zaman verdiyini müşahidə edirik.

Dağın zirvəsindən baxarkən gözlərimiz möhtəşəm mənzərəni görür. Lakin həmin mənzərənin ruhumuzda yaratdığı heyranlıq və rahatlıq hiss olunmadıqca təcrübə tamamlanmış sayılmır. Bir kitabı oxuya bilərik, ancaq onun ruhumuza toxunan tərəfini hiss etməsək, səhifələr sadəcə söz yığınından ibarət qalacaq. Bir insanla söhbət edə bilərik, lakin onun səmimiyyətini hiss etmədikdə ünsiyyət natamam görünəcək.

Bəlkə də insanı digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət məhz budur. İnsan yalnız gözləri ilə deyil, qəlbi ilə də görə bilən varlıqdır. Onun dünyası maddi gerçəkliklə məhdudlaşmır. Arzuları, ümidləri, qorxuları və sevgisi vardır. Bütün bunlar gözlə görünməsə də, həyatın ən həqiqi tərəflərini təşkil edir.

Nəticə etibarilə insan nə yalnız gördüyünə inanır, nə də yalnız hiss etdiyinə. Həqiqətə çatmaq üçün hər ikisinə ehtiyac duyur. Gözlər dünyanı tanımağa kömək edir, hisslər isə ona məna qazandırır. Biri olmadan digəri natamam qalır. İnsan həyat yolunda həm gözlərinin işığına, həm də qəlbinin səsinə qulaq verdikdə özünü və ətrafındakı dünyanı daha dərindən dərk edə bilir. Bəlkə də əsl müdriklik məhz görünənlə hiss olunan arasında körpü qurmağı bacarmaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)