Nail Zeyniyev,
“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi
Bugün yazıma Əlibala Hacızadənin o məşhur misrasıyla başlamaq istəyirəm;
Unudulmaq yaman dərddi,
Gülüm, başına gəlməsin...
Ölüm hamı üçün eynidir.
Amma unudulmaq eyni deyil. Adı heç vaxt geniş tanınmayan bir insanın unudulması sakit və təbii görünür. Bir vaxtlar tanınmış, sonra yaddaşdan silinmiş sənətkarın taleyi isə başqa cür hiss olunur. Bu fərq təsadüfi olmur.
Sənətkarın yaratdıqlarında bir iddia gizlii olur ki, o da qalmaq istəyidir. O bunu açıq deməsə də, yaratdığı əsərdə hiss olunur. Yazmaq, çəkmək, bəstələmək bunların hamısı bir iz buraxmaq cəhdidir. İnsan öz keçiciliyini hiss edir və buna qarşı bir şey qoymaq istəyir.
Sadə insan isə çox vaxt belə bir iddia ilə yaşamır. O, həyatını yaşayır, izini başqa formada qoyur. Onu xatırlayanlar azalır və zamanla yox olur. Bu, daha təbii qəbul edilir. Çünki böyük bir gözlənti qurulmamışdı.
Sənətkarın unudulması isə gözlənti ilə toqquşur. O, yaratdı ki, xatırlansın. Amma zaman keçdikcə adı və işi arxa plana keçir. Bu vəziyyət bir növ ikinci itki kimi görünür. Birincisi fiziki yoxluqdur, ikincisi isə yaddaşdan silinməkdir.
Buna baxanda bu daha ağır görünür. Amma məsələ yalnız buradan ibarət deyil. Sadə insanın izi tam yox olur demək də düzgün deyil. O iz başqa formalarda qalır yetişdirdiyi insanlarda, qurduğu həyatda, təsir etdiyi mühitdə. Bu iz görünmür, amma davam edir.
Sənətkarın izi isə daha açıqdır: ad və əsər üzərində qurulub. Bu üstünlük kimi görünür, amma eyni zamanda asılılıq yaradır. Ad unudulanda, əsər də çox vaxt onunla birlikdə kənarda qalır. Çünki insanlar çox vaxt əsəri müəllif vasitəsilə qəbul edir.
Burada faciənin ölçüsü gözlənti ilə bağlıdır. Nə qədər böyük gözlənti varsa, onun qarşılanmaması bir o qədər ağır hiss olunur. Sənətkarın itkisi buna görə daha dramatik görünür. Amma başqa tərəfdən baxanda, görünmədən yox olmaq da az ağır deyil. Sadə insanın unudulması sakit baş verir, amma məhz bu sakitlik onu görünməz edir. Heç kim hiss etmədən bir həyat yaddaşdan silinir. Məsələ “daha faciəli” olmaqdan çox, fərqli cür hiss olunmaqdır. Sənətkarın unudulması daha çox görünür və buna görə daha təsirli gəlir. Sadə insanın unudulması isə səssiz olur. Bəlkə də ən ağır tərəfi elə budur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.04.2026)
