Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının sevimli izləyiciləri.

Bu dəfə " Psixologiya və şeir" rubrikamızı bir az fərqli başlacağam. Bilirsinizmi, niyə?

Çünki mövzu nakam sevgidən açılacaq.

Beləliklə, rubrikamızın psixoloq qonağı psixoterapevt Fazil Cəfərovdur. Şeirimiz isə dəyərli şairimiz Namiq Dəlidağlı yaradıcılığından seçilmişdir.

-Xoş gördük, əziz Fazil bəy!

Məhəbbət axmağın müdrikliyi və müdrikin axmaqlığıdır. (Samuel Conson)

Fazil bəy, biz aşiq olarkən həm emosional səviyyədə, həm də psixoloji baxımından dəyişikliklərə məruz qalırıq.

İstərdim bu haqda məlumat verəsiniz və daha sonra seçdiyimiz şeirin - Namiq Dəlidağlının " Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq " adlı şeirinin psixoloji təhlilini Sizdən dinləyək.

SİZƏ ELÇİ GƏLDİ, BİZƏ AYRILIQ

Qapınız döyüldü bir axşamçağı,

sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq.

Yenə niyyətini dəyişməmişdi,

köhnə libasında təzə ayrılıq.

Daha toy havası başında sənin,

yol gəldik şübhədən yalana qədər.

Ümidim hələ də can verməmişdi,

aşıqlar “vağzalı” çalana qədər.

Məni nə havada buraxıb getdin…

xar oldum obada, millət içində.

Mənim ciyərlərim alışıb-yandı,

sənin elçilərin şərbət içəndə.

Gəldi qapınıza gəlin maşını,

səni çöl çəkirdi, eşik çəkirdi.

Getdiyin yolların ayrıclarında,

mənim baxışlarım keşik çəkirdi.

Sənin getdiyin yol, uzaq yoldu ha…

günüm bahar görməz, işim qışladı.

Sən gəlin köçməyə hazırlaşanda,

mənim ümidimin köçü başladı.

… Daha xatirən də mənə uzaqdı,

gəlir qulağıma bir soraq kimi.

Gördüm bu “döyüşdə” məğlub olmuşam,

əlimi qaldırdım “ağ bayraq” kimi.

Qapınız döyüldü bir axşamçağı,

sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq.

Yenə niyyətini dəyişməmişdi,

köhnə libasında təzə ayrılıq.

-- Salam, hörmətli Ülviyyə xanım. Dəvətinizə görə təşəkkür edirəm.

 Gəlin Samuel Consonun bu məşhur fikrinə sadə dildə baxaq: “Məhəbbət — axmağın müdrikliyi, müdrikin isə axmaqlığıdır.”

Bu kəlam əslində insanın ağlı ilə hissləri arasındakı daim davam edən mübarizəni çox gözəl ifadə edir.

Bu sitat, insan beyninin məntiqli (sol yarımkürə) və emosional (sağ yarımkürə) tərəflərinin əbədi rəqsini mükəmməl izah edir.

Niyə "axmağın müdrikliyi"?

Çünki sevgi, sadəlövh görünən bir insanın "kvant sıçrayışı"dır. Məntiqin ilişib qaldığı yerdə, sevgi birbaşa nəticəyə – "Bağlılığa" keçir. Müasir psixologiyada buna "İntuitiv Zəka" deyirik. "Axmaq" adlandırdığımız o sadə insan, əslində eqonu söndürüb, təmiz hisslər tezliyinə qoşulur. O, analiz etmir, o, sadəcə yaşayır. Və bu, kainatın ən ali müdrikliyidir.

Bəs niyə "müdrikin axmaqlığı"?

Neyro-biologiya bizə deyir ki, aşiq olduğumuz zaman beynimizin tənqidi düşüncəyə cavabdeh olan "Prefrontal Korteks"i sanki yuxuya gedir. Əvəzində dopamin və oksitosin atəşfəşanlığı başlayır.

Müdrik insan hər şeyi idarə etməyə, hər şeyi hesablamağa öyrəşib. Amma məhəbbət? Məhəbbət qeyri-müəyyənlik prinsipidir. O, idarə olunmur.

Müdrikin "axmaqlığı" əslində onun təslimiyyətidir. Hər şeyi bilən ağlın, heç nəyi bilməyən ürək qarşısında diz çökməsidir.

Bəlkə də, tarazlıq elə bundadır. Sevəndə hamımız bərabərləşirik.

Əgər sevgi bu gün sizi özünüzə yad hiss etdirirsə, düşüncələriniz əvvəlki kimi kəskin, qərarlarınız isə tam rasional görünmürsə, bunu itki kimi qəbul etməyin. Bu hal psixikanın dağılması deyil, onun daha dərin bir rejimə keçməsidir.

  İnsan hər şeyi nəzarətdə saxlamaqdan vaz keçəndə, bağlanma, empatiya və mənalı əlaqə yaranır. Sevgi bizi “axmaq” etmir — bizi daha canlı, daha risk alan və daha insan edir.

Bəzən ən böyük müdriklik, hər şeyi izah etməyə çalışmaqda deyil, izah olunmayanı hiss etməyə cəsarət etməkdədir.

 Və məhz o anda insan, ağlın bildiklərindən deyil, qəlbin tanıdıqlarından öyrənir.

İndi isə hörmətli şairimiz Namiq Dəlidağlının “Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq” şeirinin psixoloji və fəlsəfi təhlilinə nəzər salaq.

"Sizə Elçi Gəldi, Bizə Ayrılıq"

Bu şeir, Azərbaycan poeziyasında tez-tez rast gəlinən nakam sevgi və ayrılıq mövzusuna həsr olunub.

 Bu əsər sevgi, itki, məğlubiyyət və taleyin amansızlığının qəbulu kimi universal mövzulara toxunan dərin psixoloji bir portretdir. Şair, bir tərəfin xoşbəxtliyinin digər tərəfin faciəsinə çevrildiyi anın daxili dramatizmini təsvir edərək, oxucunu məğlub eşqin anatomiyasını araşdırmağa dəvət edir. Bu psixoloji portretin dərinliyinə varmaq üçün, ilk növbədə, şairin üzərində qurduğu kəskin təzadları və qarşıdurmaları təhlil etmək zəruridir.

Şair, lirik qəhrəmanın daxili iztirabları ilə sevgilisinin xoşbəxtliyini simvolizə edən hadisələri paralel şəkildə təqdim edərək, faciənin miqyasını böyüdür. Bu qarşıdurma sadəcə iki fərqli vəziyyətin təsviri deyil, eyni zamanda bir insanın xoşbəxtliyinin digərinin bədbəxtliyinin səbəbi olduğu bir həyat reallığının bədii ifadəsidir.

Şeirin mərkəzi ideyasını təcəssüm etdirən "sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq" misrası, bütün əsərin əsas antitezasını təqdim edir. "Elçi" obrazı ənənəvi olaraq yeni bir başlanğıcı, qovuşmanı və ailə sevincini simvolizə edir. Lakin şair bu müsbət obrazı "ayrılıq" kimi mənfi və dağıdıcı bir anlayışla qarşı-qarşıya qoyur. Eyni hadisə – qapının döyülməsi – bir tərəf üçün yeni bir həyatın müjdəçisi olduğu halda, digər tərəf üçün bütün ümidlərin sonu, bir sevgi hekayəsinin isə ölüm hökmü olur. Bu, taleyin ironiyasını və faciəviliyini ən çılpaq şəkildə ortaya qoyur.

“Mənim ciyərlərim alışıb-yandı, sənin elçilərin şərbət içəndə”.

Bu bənddə şair, emosional ağrının dialektikasını fiziki iztirab səviyyəsinə yüksəldir. "Şərbət" şadlığı, qeyd etmənin və xoşbəxtliyin simvoludur. Bu şadlıq mənzərəsinin fonunda isə lirik qəhrəmanın "ciyərlərinin alışıb-yanması" təsvir olunur. Bu da sadəcə bir kədəri deyil, dözülməz, yandırıcı və somatik olaraq hiss edilən bir ağrını ifadə edir. Şair, bir tərəfin şirinliyinin digər tərəfin yanğısına necə səbəb olduğunu bu kəskin təzadla mükəmməl şəkildə canlandırır.

“Sən gəlin köçməyə hazırlaşanda, mənim ümidimin köçü başladı”.

Buradakı qarşıdurma fiziki və mənəvi hərəkətlər arasında qurulub. Sevgilinin "gəlin köçməsi" onun fiziki olaraq yeni bir məkana və həyata keçididir. Bu hadisə lirik qəhrəman üçün isə mənəvi bir köçə – "ümidin köçünə" səbəb olur. Ümidin köçməsi, gələcəyə dair bütün arzuların, xəyalların və gözləntilərin məhv olması deməkdir. Birinin fiziki hərəkəti, digərinin mənəvi dəyərlərinin tamamilə çöküşünü tətikləyir. Bu obraz, ayrılığın sadəcə bir məsafə deyil, insanın daxili dünyasını viran qoyan bir proses olduğunu fəlsəfi dərinliklə çatdırır. Bu sarsıdıcı təzadlar öz gücünü şairin duyğuları canlandırmaq üçün seçdiyi məqsədyönlü bədii vasitələrdən alır.

Şair, "köhnə libasında təzə ayrılıq" obrazını yaradaraq, bu anlayışa şüurlu bir iradə və amansız bir niyyət atributu verir. Ayrılıq burada cansız bir anlayış deyil, "niyyətini dəyişməmişdi" ifadəsi ilə təsdiqləndiyi kimi, məqsədyönlü bir varlıqdır. Bu, sadəcə ədəbi bir fənd deyil, həm də dərin bir psixoloji proyeksiyadır. Lirik qəhrəman, sevgilisinin sadə seçiminin yaratdığı birbaşa ağrı ilə üzləşmək əvəzinə, iztirabının mənbəyini xarici, qəsdli bir qüvvəyə – "Ayrılığa" yönəldir. Tərk edilməkdənsə, amansız bir varlıq tərəfindən hücuma məruz qalmaq psixoloji baxımdan daha dözüləndir.  Müəllif ayrılığı mücərrəd bir varlıq, əzəli və əbədi bir qüvvə kimi görür.

Gördüm bu “döyüşdə” məğlub olmuşam,

 əlimi qaldırdım “ağ bayraq” kimi.

Sevgi uğrunda mübarizə bir "döyüş" kimi təqdim edilir. Bu obraz vasitəsilə qəhrəman nəinki məğlub olduğunu etiraf edir, həm də bütün müqavimətin bitdiyini və reallıqla barışmaqdan başqa çarəsinin qalmadığını bəyan edir. Bu, sülh deyil, məcburi təslimiyyətdir. Artıq xatirələr belə ona uzaq gəlir, çünki travma o qədər güclüdür ki, beyin qorunma mexanizmi kimi keçmişi silməyə (uzaqlaşdırmağa) çalışır.

Lirik qəhrəmanın çarəsizliyi və passiv müşahidəçi rolunu "mənim baxışlarım keşik çəkirdi" ifadəsi mükəmməl təsvir edir. "Keşik çəkmək" sadəcə baxmaq deyil, həm də bir gözətçi kimi, ümidlə və eyni zamanda acizliklə prosesi izləmək mənasını daşıyır. Bu gücsüzlük, əvvəlki misrada verilən "səni çöl çəkirdi, eşik çəkirdi" obrazı ilə daha da dərinləşir. Sevgilisi sadəcə getmir, o, xarici bir qüvvə tərəfindən aktiv şəkildə cəlb edilir və qəhrəmanın bu prosesə müdaxilə etmək üçün heç bir imkanı yoxdur.

Lirik qəhrəmanın son ümidinin ölüm anı "aşıqlar 'vağzalı' çalana qədər" misrasında kulminasiya nöqtəsinə çatır. "Vağzalı" gəlin köçərkən çalınan ənənəvi musiqi olaraq, bu kontekstdə çox güclü bir simvolik məna daşıyır. Bu səs, sadəcə bir toy musiqisi deyil, ayrılığın dönməzliyini və rəsmiləşdiyini təsdiqləyən, kədərli finalı elan edən bir siqnaldır. Bu, travmatik reallığın qəbulunu məcburi edən və qəhrəmanın müdafiə mexanizmlərini darmadağın edən səsdir. Metafora, simvol və təcəssümlərin bu məharətli istifadəsi, son nəticədə, faciənin mərkəzində dayanan lirik qəhrəmanın daxili dünyasının və keçirdiyi psixoloji mərhələlərin dərin bir portretini cızmağa xidmət edir.

İnkar: Eqonun Müdafiə Mexanizmi:

Qəhrəman son ana qədər reallığı tam qəbul etməkdən yayınır. “Ümidim hələ də can verməmişdi, aşıqlar ‘vağzalı’ çalana qədər” misrası bu vəziyyəti aydın şəkildə göstərir. Bu, dözülməz bir reallıq qarşısında eqonun ilk müdafiə mexanizmi olan inkar mərhələsidir. Lakin "Vağzalı" sədaları bu müdafiəni darmadağın edən, qaçılmaz həqiqəti şüura yeridən bir səsli tətik rolunu oynayır və onu acı reallıqla üz-üzə qoyur.

İctimai Rəzalət Hissi və Narsistik Yara:

Ayrılığın yaratdığı ağrı təkcə fərdi iztirab deyil; bu, həm də cəmiyyət qarşısında yaşanan bir alçalma hissidir. "xar oldum obada, millət içində" ifadəsi bu psixoloji yükü dəqiq təsvir edir. İtirilən təkcə sevilən insan deyil, həm də bu münasibətlə bağlı olan sosial status və mənlik obrazıdır. Bu, dərin bir narsistik yaradır. Qəhrəmanın iztirabı, sevgilisinin tamamilə fərqli bir emosional reallıqda olduğunu dərk etməsi ilə daha da kəskinləşir: "Daha toy havası başında sənin". Bu misra, iki dünya arasındakı keçilməz uçurumu və qəhrəmanın təkliyini vurğulayır.

Təslimiyyət və Psixoloji Məsafə:

Mübarizənin və inkarın ardından lirik qəhrəman son mərhələyə – təslimiyyətə və reallığın qəbuluna gəlib çatır. “Gördüm bu ‘döyüşdə’ məğlub olmuşam” etirafı, onun artıq vəziyyəti dəyişdirmək üçün heç bir gücü və ümidi qalmadığını anladığı andır. Bu an, “ağ bayraq” simvolu ilə möhkəmləndirilir. Lakin qəbulun ən ağrılı və son mərhələsi emosional uzaqlaşma prosesidir. "Daha xatirən də mənə uzaqdı, gəlir qulağıma bir soraq kimi" misrası bu psixoloji məsafənin yaranmasını ifadə edir. Sevgi və bağlılıq o qədər travmatik şəkildə qırılmışdır ki, hətta xatirənin özü belə yadlaşır, öz ilkinliyini itirir və bir şayiəyə çevrilir. Lirik qəhrəmanın bu fərdi psixoloji sarsıntısı, əslində, şeirin toxunduğu daha geniş, universal sevgi, itki və tale mövzularının mikrokosmosu rolunu oynayır.

"Sizə Elçi Gəldi, Bizə Ayrılıq" şeiri, fərdi bir ayrılıq hekayəsinin sərhədlərini aşaraq onu universal bir insanlıq təcrübəsinə çevirir. Şair, bir tərəfin sevincinin digər tərəfin kədərinə səbəb olduğu həyat anını təzad, metafora və simvollar vasitəsilə ustalıqla dekonstruksiya edərək, sevgi, itki və məğlubiyyətin qəbulu kimi mövzuları dərin bir psixoloji və fəlsəfi səviyyədə təqdim edir. Əsər, ümidin sönüşünü, ictimai təzyiqin yaratdığı narsistik yaranı və nəhayət, çarəsiz təslimiyyəti mərhələli şəkildə canlandıraraq, oxucuda güclü emosional rezonans yaradır.

Şeirin təkrarlanan "Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq" misraları ilə başlayıb bitməsi, ona çərçivə kompozisiyası qazandırır. Bu struktur təkcə bədii bir üsul deyil, həm də dərin bir psixoloji məna daşıyır. Bu təkrarlanma, yaşanan ağrının dövri təbiətini, lirik qəhrəmanın zehnində daima fırlanan və heç vaxt unudulmayacaq bir travma olduğunu simvolizə edir. Hadisə bitmiş olsa da, onun yaratdığı iztirab daimidir və bu misralar hər dəfə səsləndikcə həmin ağrı yenidən canlanır. Beləliklə, şeir sadəcə bir hekayə danışmır, həm də itkinin yaddaşda necə əbədiləşdiyini göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)