Rəqsanə Babayeva,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rejissoru, yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün

Zamanın necə keçdiyini çox vaxt yalnız geriyə baxanda anlayırıq. İçində olduğumuz anlarda zaman ya tələsir, ya da dayanmış kimi görünür. Amma geriyə çevriləndə onun sakitcə, iz buraxa-buraxa irəlilədiyini görürük. Bu izlərin adı yaddaşdır. Zaman özü ilə çox şeyi aparır, amma yaddaş seçərək saxlayır. Bəzən lazımsızı, bəzən də unutmamalı olduqlarımızı.

Bu esse zamanın axını ilə yaddaşın davranışı arasındakı səssiz münasibət haqqındadır. Açıq hökm vermədən, böyük nəticələr çıxarmadan, sadəcə müşahidə edərək. Çünki zaman və yaddaş bir-biri ilə danışmır, amma daim bir-birinə toxunur.

Zamanın görünməyən hərəkəti

Zaman heç vaxt dayanmır. Amma onun hərəkəti hər zaman hiss olunmur. Bəzən illər eyni cür keçir, günlər bir-birini təkrarlayır və insan elə bilir ki, dəyişən heç nə yoxdur. Halbuki dəyişiklik səssiz gedir. Üz cizgilərində, baxışlarda, danışıq tərzində, hətta susqunluqda.

Zamanın görünməyən hərəkəti insanı çaşdırır. Çünki biz çox vaxt böyük hadisələri dəyişiklik kimi qəbul edirik. Halbuki əsl dəyişiklik xırda, gündəlik detallarda gizlənir. Bir vaxtlar bizi həyəcanlandıran şeylərin indi laqeyd qalması, əvvəllər uzun-uzadı danışdığımız mövzuların indi bir cümlə ilə keçişdirilməsi zamanın ən səssiz izlərindəndir.

Bu səssiz hərəkət yaddaşı da dəyişir. Yaddaş əvvəlki kimi olmur. O, hadisələri olduğu kimi yox, zamanın süzgəcindən keçirdiyi kimi saxlayır.

Yaddaşın seçici təbiəti

Yaddaş ədalətli deyil. O, hər şeyi bərabər saxlamır. Bəzi anlar illərlə silinmir, bəziləri isə çox tez itir. Bəzən insan vacib hesab etdiyi hadisəni xatırlaya bilmir, amma əhəmiyyətsiz görünən bir detal illər sonra birdən-birə ortaya çıxır.

Bu seçicilik təsadüfi deyil. Yaddaş emosiyalarla işləyir. Sevinc, qorxu, peşmanlıq, ümid — hansı hiss güclüdürsə, yaddaş da ona daha möhkəm yapışır. Amma zaman keçdikcə bu hisslərin özü də dəyişir. Dünən ağrı verən xatirə bu gün sakit bir kədərə çevrilə bilər. Və ya əksinə, vaxtilə önəmsiz görünən bir an sonradan böyük mənalar daşımağa başlayar.

Yaddaşın bu dəyişkənliyi insanın özünü də dəyişir. Çünki biz keçmişi necə xatırlayırıqsa, özümüzü də elə tanıyırıq.

Keçmişin yenidən yazılması

İnsan yaddaşı yalnız saxlamır, həm də yenidən qurur. Keçmiş dəyişmir, amma onun xatırlanma forması dəyişir. Zaman keçdikcə bəzi detallar silinir, bəziləri isə şişirdilir. Bu, şüurlu yalan deyil. Bu, yaddaşın özünü qoruma üsuludur.

Bəzən insan keçmişdə verdiyi qərarları bugünkü ağlı ilə qiymətləndirir və özünə qarşı sərt davranır. Bəzən isə əksinə, keçmişi romantikləşdirir, hər şeyi daha gözəl xatırlayır. Hər iki halda obyektiv həqiqət arxa plana keçir. Ön plana isə insanın indiki halı çıxır.

Bu mənada yaddaş zamanın təkcə şahidi yox, həm də onun tərcüməçisidir. O, keçmişi bu günə uyğun dildə danışdırır.

Zamanla itən, yaddaşda qalan

Hər şey yaddaşda qalmır. Bəzi insanlar, yerlər, səslər zamanla tamamilə silinir. Amma bəzən gözlənilməz bir anda bir qoxu, bir musiqi parçası, bir söz insanı illər əvvələ aparır. Bu ani geri dönüşlər yaddaşın ən güclü tərəflərindən biridir.

Bu anlarda zaman qırılır. Keçmiş və indi bir nöqtədə birləşir. İnsan həm o anın içində olur, həm də bugünkü halını yaşayır. Bu qarışıqlıq bəzən nostalji yaradır, bəzən də səbəbsiz bir narahatlıq.

Zaman hər şeyi aparsa da, yaddaş seçdiklərini gizli bir yerdə saxlayır. Və insan heç gözləmədiyi anda onları geri qaytarır.

Unutmaq bir itkidirmi?

Unutmaq çox vaxt mənfi qəbul olunur. Amma unutmaq da yaddaşın bir funksiyasıdır. İnsan hər şeyi xatırlasa, yaşamaq çətinləşərdi. Bəzi ağrılar unudulmasa, irəliləmək mümkün olmaz.

Amma problem ondadır ki, bəzən unutmaq lazım olmayan şeylər də unudulur. Dəyərlər, təcrübələr, dərslər. Zamanın sürəti artdıqca, yaddaşın səthi işləməyə başladığı hiss olunur. İnsan çox məlumat alır, amma az şey saxlayır.

Bu nöqtədə zaman və yaddaş arasında bir gərginlik yaranır. Zaman tələsir, yaddaş isə yetişə bilmir.

Şəxsi yaddaşdan kollektiv yaddaşa

Yaddaş təkcə fərdi deyil. Cəmiyyətlərin də yaddaşı var. Keçmiş hadisələr, ortaq xatirələr, danışılan və danışılmayan hekayələr. Bu kollektiv yaddaş zamanla formalaşır və dəyişir.

Bəzi hadisələr uzun müddət xatırlanır, bəziləri isə tədricən unudulur. Bəzən bu unutqanlıq təbii olur, bəzən isə şüurlu şəkildə baş verir. Amma hər iki halda nəticə eynidir: zaman keçdikcə yaddaş boşluqları yaranır.

Bu boşluqlar doldurulmadıqda, cəmiyyət öz keçmişi ilə əlaqəsini itirir. Keçmişlə əlaqəsi zəifləyən cəmiyyət isə gələcəyi qurmaqda çətinlik çəkir.

Zamanla barışmaq, yaddaşla yaşamaq

Zamanla mübarizə aparmaq mümkün deyil. Amma onunla barışmaq mümkündür. Bu barışıq yaddaşı inkar etmək demək deyil. Əksinə, yaddaşı olduğu kimi qəbul etməkdir.

İnsan nə hər şeyi xatırlaya, nə də hər şeyi unuda bilər. Əsas məsələ yaddaşın yükünü daşıya bilməkdir. Keçmişi nə bütləşdirmək, nə də tamamilə silmək.

Zaman axır, yaddaş isə seçir. Bu seçimlərin içində insan öz yolunu tapmağa çalışır.

Sual yerinə düşüncə

Bu esse nəticə çıxarmaq üçün yazılmayıb. Çünki zaman və yaddaş konkret cavabları sevmir. Onlar daha çox suallar yaradır.

Biz keçmişi xatırlayırıq, yoxsa keçmiş bizi formalaşdırır? Yaddaş bizi qoruyur, yoxsa bizi olduğumuz yerdə saxlayır? Zaman hər şeyi sağaldırmı, yoxsa bəzi yaraları sadəcə hiss olunmaz edir?

Bu sualların cavabı tələsmir. Onlar zamanın axarında, yaddaşın dərin qatlarında səssizcə qalır. Onları eşitmək üçün isə bəzən sadəcə dayanmaq və xatırlamaq kifayətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)