Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
İnsan tarixi yalnız hadisələrin ardıcıllığı deyil; o, eyni zamanda qaranlıqla işıq arasında gedib-gələn bir düşüncə xəritəsidir. Hər dövr öz qaranlığını doğurur, hər qaranlıq isə mütləq bir işıq ehtiyacını. Bu baxımdan “qaranlıq” sadəcə fiziki bir yoxluq deyil — anlayışın itməsi, yaddaşın susması, sözün yerini tapa bilməməsidir. İşıq isə bəzən bir cümlədən, bəzən bir sükutdan, bəzən də vaxtında deyilmiş bir sözdən doğur.
Mədəniyyətin tarixi əslində bu keçidin tarixidir: qaranlıqdan işığa doğru atılan addımların, bəzən isə yerində saymanın.
Qaranlıq haradan başlayır?
Qaranlıq ən çox sözün dəyərdən düşdüyü yerdə başlayır. Söz sadələşdikcə, mənalar azaldıqca, düşüncə tənbəlləşir. İctimai həyat sürət qazandıqca, insanın özünə verdiyi suallar azalır. Bu da mədəni qaranlığın ilkin əlamətidir. Çünki sual verməyən cəmiyyətlər işıq axtarmır; hazır cavablarla kifayətlənir.
Tarix göstərir ki, qaranlıq dövrlər həmişə səssiz başlamaz. Əksinə, çox zaman hay-küylə, şüarlarla, həddindən artıq danışmaqla gəlir. Bu danışığın içində isə sözün çəkisi azalır. Mətləb çoxalır, məna azalır. Nəticədə insan öz dilində yadlaşır.
İşıq nədir?
İşıq həmişə böyük hadisə, gur çağırış, ya da səsli dəyişiklik demək deyil. Bəzən işıq bir insanın təkbaşına yazdığı mətndir. Bəzən səhnədə deyilən bir cümlə, bəzən isə oxucunun içində yaranan səssiz razılaşmadır: “Bunu mən də hiss etmişdim, amma adını qoya bilməmişdim.”
İşıq yaddaşla başlayır. Yaddaş olmayan yerdə gələcək də olmur. Buna görə də mədəniyyət yalnız irəli baxmaq deyil, həm də geriyə baxmağı bacarmaqdır. Qaranlıqdan işığa keçid, unudulmuşu xatırlamaq cəsarəti tələb edir.
Yazı bu keçiddə harada dayanır?
Yazı qaranlıqla işıq arasında körpüdür. O, nə tam işıqdır, nə də tam qaranlıq. Yazı axtarış halıdır. Yazmaq — cavab verməkdən çox, düzgün sual vermək cəhdidir. Buna görə də həqiqi mətnlər rahatlatmır, narahat edir. Oxucunu öz düşüncə komfortundan çıxarır.
Məqalə janrı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki məqalə nə roman qədər gizlənə, nə də şeir qədər susa bilir. O, mövqeyini sezdirir, amma zorla qəbul etdirmir. Qaranlıqdan işığa aparan yol da məhz belədir: məcbur etmədən, amma istiqamət göstərərək.
Cəmiyyətin işığı və kölgəsi
Hər cəmiyyət öz işığını yaratdığı kimi, öz kölgəsini də böyüdür. Kölgə danılmazdır. Problem kölgənin danılması deyil, onunla üzləşməməkdir. Üzləşmək isə tənqid deyil; anlamaq cəhdidir. Anlamaq isə artıq işığın ilk mərhələsidir.
Mədəni yazının missiyası da buradadır: nə ittiham etmək, nə də idealizə etmək. Sadəcə göstərmək. Oxucuya seçim haqqı buraxmaq. Çünki həqiqi işıq kənardan verilmir, içəridə yanır.
Qaranlıqdan işığa keçid mümkündürmü?
Bu sualın cavabı həmişə eyni deyil. Amma tarix göstərir ki, söz qorunduğu müddətcə işıq ehtimalı var. Dil öz məntiqini, dərinliyini, estetik yükünü itirmədikcə, mədəniyyət də yolunu itirmir.
Bəzən bir nəsil qaranlıqda qalır, amma yazdıqları gələcək üçün işıq olur. Buna görə də hər mətn yazıldığı zaman üçün deyil, oxunacağı zaman üçün məsuliyyət daşıyır.
“Qaranlıqdan işığa” bir iddia deyil, bir prosesdir. Bu prosesdə yazıçı da, oxucu da yol yoldaşıdır. Heç biri digərindən üstün deyil. Çünki işıq tək bir nöqtədə deyil, paylaşılmış düşüncədə yaranır.
Bu məqalələr də iddia etmir ki, yolu göstərir. Onlar sadəcə qaranlıqda yanan kiçik işıqlardır. Görən görər, keçən keçər. Amma işıq yanırsa, artıq qaranlıq tam deyil.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.01.2026)
