Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kinematoqrafiyasının müstəqillik dövründə qazandığı ən böyük uğurlardan biri, şübhəsiz ki, rejissor İlqar Nəcəfin ərsəyə gətirdiyi "Buta" bədii filmidir. Süni parıltıdan və Hollivud şablonlarından uzaq olan bu ekran işi təmizliyi, milli etnoqrafik cizgiləri və bəşəri duyğuları kino dili ilə çatdıran nadir şedevrlərdəndir.
Filmin ideyası, ssenarisi və yaradıcı kollektivi
Filmin çəkilmə ideyası rejissor İlqar Nəcəfin Gürcüstanda təhsil aldığı tələbəlik illərinə dayanır. İlkin variantda əsər daha dramatik və sırf bir uşağın çətin həyatına fokuslansa da, sonradan layihə İsveçrə İnkişaf və Əməkdaşlıq Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə keçirilən "Avanti" proqramında qalib gəlmişdir.
2007-ci ildə rejissor İlqar Nəcəf görkəmli kinodramaturq Ramiz Fətəliyevlə birgə ssenarini yenidən işləyib hazırlayır. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası və "Buta Film" şirkətinin birgə istehsalı olaraq 2009-cu ildə çəkilişlərə start verilir.
Quruluşçu operator: Georgi Beridze (Gürcüstan)
Quruluşçu rəssam: Əziz Məmmədov
Bəstəkar: Xalq artisti Cavanşir Quliyev
Səsləndirmə: Filmin yüksək texniki keyfiyyətdə, Dolby Digital formatında qəbul edilməsi üçün səsləndirmə prosesi Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərindəki peşəkar studiyalarda aparılıb.
Çəkiliş məkanları və təbii atmosfer
Filmdəki vizual kadrların təbiiliyi tamaşaçını heyran qoyur. Çəkilişlər tamamilə qapalı pavilyonlardan kənarda — Şamaxı rayonunun füsunkar dağ kəndlərində (Zarat, Xeybər, Avaxlı, Ərçivan və Dəmirçi) aparılmışdır. Bu coğrafiya filmdəki tənha, təmiz və toxunulmamış kənd həyatının fəlsəfəsini dolğun şəkildə əks etdirməyə kömək etmişdir.
Paralel süjet xətləri və simvolizm
Film bədii baxımdan bir-biri ilə kəsişən və paralel şəkildə inkişaf edən üç əsas süjet xəttindən və üç fərqli nəslin hekayəsindən ibarətdir:
Butanın hekayəsi: Yeddi yaşlı balaca Buta (Tofiq Əliyev) valideynlərini itirdiyindən ucqar kənddə nənəsi (Kimyaxanım Daşdıyeva) ilə yaşayır. Öz dünyası, təmiz qəlbi və zəkası ilə fərqlənən Buta kəndin digər paxıl uşaqları tərəfindən sıxışdırılır. Nənəsinin xalça üzərinə "buta" naxışı toxumasından ilhamlanan uşaq, kəndin ətrafındakı qayalıqlarda, dağ döşündə çay daşlarından öz böyük butasını (həyat rəmzini) yaratmağa başlayır.
Qoca dəyirmançının sevgi nisgili: Kəndin müdrik ağsaqqalı olan Qoca (Xalq artisti Rafiq Əzimov) vaxtilə Butanın nənəsini sevmiş, lakin gənclikdə bu sevgi yarımçıq qalmışdır. Qoca kənddəki köhnə dəyirmanı təkbaşına bərpa etməklə məşğuldur. O, balaca Butaya həyat dərsi verir, onun mənəvi atasına çevrilir.
Müasir şəhər menecerinin sevgisi: Kəndə maye sabun reklamı və satışı üçün gələn şəhərli gənc menecer (Elnur Kərimov) yerli kəndli qız Qönçəyə vurulur. Qönçə isə sevgilisinə qovuşmaq rəmzi olaraq öz "həyat xalçasını" toxuyub bitirməlidir.
Filmin kulminasiyası və fəlsəfəsi: Ekran işinin sonunda paralel xətlər möhtəşəm şəkildə qapanır: Qönçə xalçasını tamamlayır, Buta daşlardan toxuduğu butasını bitirir, müdrik qoca isə dəyirmanı tam bərpa etdikdən sonra əbədi yuxuya gedir (dünyasını dəyişir). Filmin əvvəlində vurğulandığı kimi: "Buta məlum olmayan zamanlarda yaranmışdır. O, həyatın özüdür".
Qazanılan beynəlxalq mükafatlar və "Oskar" iddiası
11 mart 2011-ci ildə Bakıda premyerası keçirilən film qısa müddətdə dünya miqyasında böyük rezonans doğurdu. Ekran əsəri Azərbaycanı 85-ci Oskar mükafatlarında "Ən yaxşı xarici dildə film" nominasiyasında rəsmi şəkildə təmsil etmək üçün təqdim olunmuşdur.
Filmin layiq görüldüyü möhtəşəm mükafatlar:
Asia-Pacific Screen Awards (Asiya Oskarı / Avstraliya, 2011): Kino dünyasında çox nüfuzlu sayılan bu festivalda film "Ən yaxşı uşaq filmi" kateqoriyasında baş mükafatı qazandı.
Cape Winelands Film Festival (Cənubi Afrika Respublikası): Festivalın ən ali mükafatı olan "Qran-Pri"yə layiq görüldü.
WorldFest-Houston International Film Festival (ABŞ): Amerika kinotənqidçiləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilərək "Platinum Remi" mükafatını əldə etdi.
İsfahan Beynəlxalq Uşaq və Yeniyetmələrin Film Festivalı (İran): "Ən yaxşı xarici film" nominasiyasının qalibi oldu.
"Humay" Milli Mükafatı (Bakı, 2012): Azərbaycan mədəniyyətinə verdiyi töhfəyə görə milli mükafata layiq görüldü.
"Buta" filmi sadə kənd uşağının gözü ilə bəşəriyyətin ən ali dəyərlərini — sevgini, dostluğu, sadiqliyi və təbiətlə insan vəhdətini vizual poeziyaya çevirən unudulmaz sənət əsəridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.10.2026)
