Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Rejissor Elem Klimovun 1985-ci ildə ekranlaşdırdığı "Come and See" (rusca: İdi i smotri / İzlə və gör) filmi dünya kino tarixinin ən güclü, sarsıdıcı və təsirli anti-müharibə şah əsərlərindən biri hesab olunur. Həsəd aparılacaq qəhrəmanlıq hekayələrindən uzaq olan bu ekran işi, müharibənin gətirdiyi vahiməni, insanlığın itməsini və faşizmin real, çılpaq üzünü vizual bir kabus kimi tamaşaçıya təqdim edir.
Yaradıcı heyət və yaranma tarixi
Filmin ssenarisi rejissor Elem Klimov və belaruslu yazıçı Ales Adamoviç tərəfindən yazılmışdır. Ssenari Adamoviçin "Xatın" romanına və İkinci Dünya Müharibəsində sağ qalan şahidlərin real xatirələrini toplayan "Mən alovlu kənddənəm" sənədli xronikasına əsaslanır. Klimov özü də uşaqlıq illərində Stalinqradın təxliyəsini yaşamış bir insan kimi müharibənin travmalarına yaxından bələd idi.
Film Sovet İttifaqının sərt senzura divarlarına rast gəlmiş və Klimov ssenarinin tam şəkildə təsdiqlənməsi üçün 8 il mübarizə aparmalı olmuşdur. Nəhayət, 1985-ci ildə, Qələbənin 40 illiyi münasibətilə filmin nümayişinə icazə verilmişdir.
Süjet xətti: itirilmiş günahsızlıq
Hadisələr 1943-cü ildə, nasist işğalı altındakı Belarusda cərəyan edir. Baş qəhrəman Flyora (Aleksey Kravçenko tərəfindən canlandırılan 14 yaşlı yeniyetmə) qumun altından tapdığı köhnə tüfənglə böyük bir vətənpərvərlik və qəhrəmanlıq eşqi ilə partizan dəstələrinə qoşulur. Lakin onun romantik qəhrəmanlıq xəyalları çox keçmədən yerini dəhşətli bir sağ qalmaq mübarizəsinə verir.
Flyora döyüş meydanında cəbhə skirmişlərindən daha çox, nasist ölüm dəstələrinin (SS) yerli dinc əhaliyə qarşı törətdiyi kütləvi qətliamların, işgəncələrin və vəhşiliklərin şahidi olur. Filmin gedişatında onun uşaq simasının necə yaşlandığını, qırışdığını və psixoloji olaraq necə məhv olduğunu izləyirik.
Reallıq naminə atılan radikal addımlar
"Come and See" filmini bu qədər unudulmaz və ağır edən əsas amil çəkiliş zamanı tətbiq olunan hiper-realizm yanaşmasıdır:
Canlı sursat: Çəkilişlər zamanı aktyorların təhlükəsizliyini riskə ataraq həqiqi güllələrdən və partlayıcılardan istifadə olunmuşdur. Bəzi səhnələrdə real güllələr baş qəhrəmanın cəmi 10 sm yaxınlığından keçirdi.
Aktyorun psixologiyası: Baş rol ifaçısı Aleksey Kravçenkonun çəkilişlərdə real travma almaması üçün o, hipnoz seanslarına məruz qalmış və ciddi pəhrizdə saxlanmışdır. Çəkilişlərin sonunda 14 yaşlı aktyor fiziki olaraq arıqlamış və saçları vaxtından əvvəl ağarmışdı.
Xronoloji çəkiliş: Ekran işi ssenari ardıcıllığına uyğun olaraq 9 ay ərzində Belarusda çəkilmişdir ki, bu da qəhrəmanın psixoloji çökmə mərhələlərini təbii şəkildə kameraya köçürməyə imkan vermişdir.
Simvolizm və səs dizaynı
Klimov tamaşaçını Flyoranın subyektiv dünyasına salmaq üçün ekspressionist səs dizaynından istifadə edir. Bombardmandan sonra Flyoranın qulaqlarının batması ilə filmdəki səslərin boğuqlaşması tamaşaçıda eyni karlıq və shell-shock (mərmi şoku) effektini yaradır.
Filmin ən məşhur və simvolik səhnələrindən biri sonluğa yaxın Flyoranın palçıqdakı Hitler portretinə atəş açmasıdır. Hər atəşdə tarix geriyə doğru axır: Hitlerin konsentrasiya düşərgələri, nitqləri, gəncliyi və ən sonda anasının qucağındakı körpəlik şəkli nümayiş olunur. Flyora körpə Hitlerə atəş aça bilmir; bu, onun ətrafındakı bütün vəhşiliyə baxmayaraq, daxilindəki "insanlığı" tamamilə itirmədiyinin simvoludur.
Nəticə və kino dünyasındakı yeri
"Come and See", müharibəni romantikləşdirən və cəbhəni şan-şöhrət yeri kimi göstərən Hollivud blokbasterlərinə qarşı ən böyük kinematoqrafik cavabdır. Film bitdikdə ekranda görünən “Belarusda 628 kənd sakini ilə birlikdə yandırılaraq məhv edilib” statistikası bu kabusun sadəcə bədii təxəyyül olmadığını xatırladır. IMDb platformasında 8.3/10 balla qiymətləndirilən bu film, izlənməsi fiziki və mənəvi olaraq ağır olsa da, hər bir kino həvəskarının mütləq şahidlik etməli olduğu bir sənəd xarakteri daşıyır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(08.10.2026)
