Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kinosunun müstəqillik illərinin başlanğıcına, 1990-cı illərin xaotik ictimai-siyasi ab-havasına təsadüf edən ən fərqli və intellektual ekran əsərlərindən biri “Etiraf” filmidir.
1992-ci ildə “AMAfilm” kinoşirkəti tərəfindən istehsal olunan bu film, quruluşçu rejissor Şamil Əliyevin tammetrajlı debütüdür. Dünya şöhrətli yazıçı Nəcib Məhfuzun əsərinin motivləri əsasında ərsəyə gələn ekran işi, 90-cı illərin Azərbaycan cəmiyyətindəki mənəvi böhranı, satqınlığı və idealların itməsini psixoloji-kriminal prizmadan təhlil edir.
Filmin əsl mövzusu: Söhbət nədən gedir?
Filmin süjet xətti, cəmiyyətdə gedən böyük dəyişikliklər fonunda dostluq və etibar anlayışlarının necə heçə sayıldığını ortaya qoyur.
Təhrik və pul oğurluğu
Hadisələrin mərkəzində dayanan baş qəhrəman Azad (Elşən Rüstəmov) adlı gəncdir. Onun ən yaxın dostları, dövrün siyasi dalğasından istifadə edərək yeni bir ictimai-siyasi təşkilat yaratmaq iddiasına düşürlər. Bu məqsədlə onlara böyük məbləğdə pul lazımdır. Dostları Azadı bu təşkilatın gələcəyi naminə pul oğurlamağa təhrik edirlər.
Bütün günahı üzərinə götürmək
Oğurluq planı uğursuzluqla nəticələnir və Azad hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən həbs olunur. Lakin o, dostluq andına sadiq qalır. Digər dostu Qabilin (Rasim Balayev) xahişi və təkidi ilə Azad cinayəti təkbaşına törətdiyini deyir və bütün günahı öz üzərinə götürərək həbsxanaya yollanır.
Həbsdən sonrakı acı həqiqət və xəyanət
Azad uzun illər həbs həyatı yaşadıqdan sonra azadlığa çıxır. O, vaxtilə uğrunda gəncliyini fəda etdiyi dostlarının tam fərqli bir həyat qurduğunu görür. Azadın həbsdə olmasından istifadə edən dostları, oğurlanan pullar və siyasi oyunlar sayəsində cəmiyyətdə yüksək mövqelər qazanıb, varlanıblar. Ən acısı isə odur ki, Azadın sevdiyi, güvəndiyi qadın da artıq ona xəyanət edib.
Kor intiqam və faciəvi sonluq
Azad ideallarının iflasa uğradığını, dost dediyi insanların onu sadəcə bir alət kimi istifadə etdiyini anlayır. Qəzəb və intiqam hissi ilə alışıb-yanan qəhrəman, satqınlarla hesablaşmaq qərarına gəlir. Lakin bu qisas prosesində hadisələr idarəolunmaz həddə çatır; o, heç bir günahı olmayan iki günahsız insanın ölümünə səbəb olur. İstəmədən amansız bir qatilə çevrilən Azad, vicdan əzabına və törətdiyi əməlin psixoloji ağırlığına dözməyərək çıxış yolunu özünə qəsd etməkdə görür.
Yaradıcı heyət və aktyor oyunu
Şamil Əliyev və Cəmil Quliyevin birgə ssenarisi əsasında çəkilən filmdə dövrün ən istedadlı aktyor heyəti toplanmışdı:
Azad (Elşən Rüstəmov): İdealist bir gəncin xəyanətlə qarşılaşdıqdan sonra necə qatilə və psixoloji dağıntıya məruz qalan insana çevrildiyini yüksək dramatik ustalıqla ifa edib.
Qabil (Rasim Balayev): Azadı manipulyasiya edən, öz maraqları üçün dostunu qurban verən praqmatik və soyuqqanlı obrazı canlandırıb.
Nuriyyə (Nara Nağıyeva / Gülnarə Nağıyeva: Filmdəki əsas qadın obrazlarından birinə həyat verib.
Filmdə həmçinin Axund Əli (Süleyman Ələsgərov), Kəmalə Hüseynova, Şamil Süleymanov, Ələkbər Hüseynov və Muxtar Maniyev kimi ustad sənətkarlar yer alıb.
Ekran əsərinin gərgin və boğucu ab-havasını operator Rövşən Quliyev görüntülərlə, tanınmış bəstəkar Cavanşir Quliyev isə psixoloji musiqi tərtibatı ilə tamamlamışdır.
Beynəlxalq qiymətləndirilməsi
"Etiraf" sıradan bir kriminal-detektiv filmi deyil, Azərbaycan kinosunda intellektual triller janrının ilk uğurlu nümunələrindəndir. Məhz bu fəlsəfi dərinliyinə görə film 1996-cı ildə Aşqabadda, Türkmənistan, keçirilən VII Beynəlxalq “Firuzə Baharı” Kino Festivalında “Kinematoqrafda intellektual istiqamətə görə” xüsusi mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
Nəticə
Şamil Əliyevin “Etiraf” filmi, post-sovet məkanında idealizmin süqutunu və kapitalist münasibətlərin gətirdiyi mənəvi aşınmanı bir insanın faciəsi üzərindən açan güzgüdür. Dostluğun satqınlığa, ədalət axtarışının isə kor qisasa çevrilməsini göstərən bu ekran əsəri, bu gün də Azərbaycan kino tarixinin ən dəyərli psixoloji dramlarından biri hesab olunur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.09.2026)
