Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
1972-ci ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal olunmuş, görkəmli rejissor Tofiq Tağızadənin quruluş verdiyi "Qızıl qaz" digər adı ilə "Flaminqo — qızıl qazdır" filmi, milli kinomuzun ən özünəməxsus lirik-psixoloji dramlarından biridir. Gənc yazıçı və kinodramaturq Əli Qafarovun ssenarisi əsasında ərsəyə gələn ekran əsəri, zahirən balıqçı qəsəbəsinin gündəlik qayğılarından bəhs etsə də, daxildə insan mənəviyyatının mürəkkəb qatlarına işıq salır.
Söhbət nədən gedir? Filmin fəlsəfəsi və süjet xətti
Film Xəzər dənizinin sahilinə yaxın yerləşən əsrarəngiz, eyni zamanda kənar dünyadan təcrid olunmuş Sara Sarı adasındakı balıqçılıq qəsəbəsində cərəyan edir. Ekran əsəri gənc oğlanla qızın dinmədən bir-birinə baxaraq sevgilərinə sadiq qalacaqlarına and içdiyi uzun və lirik bir səhnə ilə açılır. Bu gənclər Fərman və Şəfiqədir.
İtirilmiş gənclik və keçmişin xarabalıqları: Fərman təhsil almaq üçün Bakıya yollanır. O, uzaqda olarkən adadakı sərt adət-ənənələr və qəsəbə sakinlərinin basqısı nəticəsində Şəfiqəni sevmədiyi İsmayıl adlı bir şəxsə məcburi ərə verirlər. Filmdə əsas hadisələr illər sonra İsmayıl öldükdən və Fərman varlanıb yenidən doğma adasına qayıtdıqdan sonra başlayır. Biz ekranda baş verən təzə hadisələrə yox, keçmiş səhvlərin və qərarların insanların daxilində yaratdığı mənəvi xarabalığa baxırıq.
Kəndin soyuq səddi: Qəsəbə sakinləri adaya qayıdan Fərmanı heç də xoş qarşılamırlar. Hamı elə hesab edir ki, o, uşaqlıq sevgisini əlindən alan bu adaya və insanlara qarşı ürəyində intiqam hissi bəsləyir, bura qisas almaq üçün gəlib. Bu xətt dahi yazıçı Emili Brontenin "Uğultulu təpələr" romanındakı qayıdış və amansız sevgi motivləri ilə ciddi səsləşir.
İctimai-mənəvi problemlər və təzadlar
"Qızıl qaz" sadəcə bir sevgi uğursuzluğu hekayəsi deyil, həm də dövrün sosial reallıqlarının güzgüsüdür. Filmdə bir neçə günün içində balıqçıların ağır fiziki əməyi, dənizlə mübarizəsi, adət-ənənələrin insan azadlığını necə buğduğu nümayiş etdirilir.
Rejissor Tofiq Tağızadə cəmiyyətdəki təzadlı mənəviyyatları ön plana çıxarır. Adada təmiz, saf qalan insanlarla yanaşı, qısqanclıq, dedi-qodu və şübhə içində boğulan, fərdin xoşbəxtliyinə mane olan kütlə psixologiyası qarşı-qarşıya qoyulur.
Metaforik ad: Niyə məhz "Qızıl qaz"?
Filmin adı boyunca Xəzərin bu hissəsinə bəzən gəlib çıxan nadir köçəri quşlara flaminqolara istinad olunur. Kino tənqidçilərinin fikrincə, bu quşlar filmdə əlçatmaz xoşbəxtliyin, saf sevginin və insanın həmişə can atdığı azadlığın simvoludur. Necə ki flaminqolar bu boz və dumanlı adaya yad element kimi gəlib müvəqqəti qonur, eləcə də böyük və təmiz duyğular bu sərt balıqçı mühitində çətinliklə özünə yer tapır.
Kinomatoqrafik uğur və yaradıcı heyət
Film Tofiq Tağızadəni kinoda xüsusi psixoloji film ustası kimi yenidən təsdiqlədi. Operator Zaur Məhərrəmovun səlis və dinamik kamera hərəkətləri dənizin vahiməsini və personajların daxili sarsıntılarını vizual olaraq mükəmməl ötür. Böyük bəstəkar Aqşin Əlizadənin bəstələdiyi musiqilər isə filmdəki gərginliyi və lirik ovqatı tamamlayan ən əsas sütunlardan biridir.
Əfsanəvi aktyorluq: Həsən Məmmədov Fərman və Leyla Şıxlinskaya Şəfiqə bir-birinə qovuşa bilməyən iki qəlbin faciəsini ustalıqla oynayıblar. Özbəkistanın xalq artisti Şükür Bürhanov Ağabala və Həsənağa Turabov Fazilov kimi nəhənglər isə obrazların xarakterik xüsusiyyətlərini dəqiqliklə canlandırıblar.
"Qızıl qaz" yarımçıq qalmış arzuların, mühitin basqısı qarşısında əzilən fərdlərin və dəniz qədər dərin, həm də təlatümlü insan mənəviyyatının zamansız dramıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.08.2026)
