Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan kinosunun görkəmli nümayəndəsi, rejissor Eldar Quliyevin tanınmış yazıçı Natiq Rəsulzadə ilə birgə ssenarisi əsasında 1999-cu ildə ərsəyə gətirdiyi "Nə gözəldir bu dünya..." bədii filmi, milli kinomuzun ən dərin, qat-qat mənalara malik fəlsəfi-alleqorik əsərlərindən biridir. İlkin çəkiliş titri "Bu gözəl, gözəl, gözəl dünya" olan bu ekran işi, janr etibarilə dram, faciəvi komediya (traqikomediya) və məhəbbət elementlərini ustalıqla özündə birləşdirir.

Film, sovet imperiyasının süqutundan sonra postsovet məkanında və müstəqilliyini yeni qazanmış Azərbaycanda baş verən köklü sosioloji, psixoloji və mənəvi aşınmaları fərqli bir prizmadan, ruhi xəstəxana divarları arasından cəmiyyətə proyeksiya edir.

Filmin süjet xətti və əsas məzmunu

Hadisələr ölkənin qəfil bazar iqtisadiyyatına keçid etdiyi, köhnə dəyərlərin sarsıldığı, maddiyyatın ön plana çıxdığı 1990-cı illərin xaotik mühitində cərəyan edir.

Böyük böhran və qərar: Ölkədəki maliyyə qıtlığı səbəbindən dövlət təminatında olan ruhi xəstəliklər xəstəxanası vəsaitsiz qalır. Nə pul, nə yemək, nə də tibbi təchizat tapmaq mümkündür. Çıxılmaz vəziyyətdə qalan baş həkim xəstəxananı bağlamaq və bütün ruhi xəstələri evlərinə, normal insanların yaşadığı real dünyaya buraxmaq məcburiyyətində qalır.

Acı həqiqətlə qarşılaşma: Xəstəxananın divarlarını tərk edib cəmiyyətin içine qarışan dəli adlandırılan bu insanlar dəhşətli bir mənzərə ilə üzləşirlər. Çöldəki dünya, yəni azadlıq, dırnaqarası normal insanların qurduğu cəmiyyət rüşvətxorluq, yalan, amansızlıq, mənəviyyatsızlıq və soyğunçuluqla doludur. İnsanlar pul və güc naminə hər bir müqəddəs dəyəri tapdalayırlar.

Paradoksal final: Ətrafdakı insanların özlərindən qat-qat daha böyük bir ruhi xəstəlik (mənəvi eybəcərlik) içində boğulduğunu görən xəstələr bu vəhşətə tab gətirə bilmirlər. Onlar anlayırlar ki, xəstəxananın divarları çöldəki dünyadan daha təmiz, daha dürüst və daha təhlükəsizdir. Nəticədə, bütün xəstələr könüllü şəkildə yenidən xəstəxanaya qayıtmağa məcbur olurlar.

Filmdəki simvolizm və metaforik analiz

Eldar Quliyev bu əsərdə ruhi xəstəxana və dəli məfhumlarından cəmiyyətin güzgüsü kimi istifadə edir:

Həqiqi dəlilik haradadır?: Rejissor tamaşaçıya sarsıdıcı bir sual ünvanlayır: Əsl dəlilər kimdir? Divarların arxasında saf duyğuları ilə yaşayanlar, yoxsa çöldə bir-birini didən, qan udduran sözdə ağıllı insanlar? Film sübut edir ki, mənəviyyatını itirmiş cəmiyyət ruhi xəstəxanadan daha qorxuludur.

Adın ironiyası: "Nə gözəldir bu dünya..." başlığı əslində dərin bir kinayə və sarsıdıcı ironiyadır. Dünyanın vizual gözəlliyi ilə insanların daxili çirkinliyi arasında böyük bir təzad yaradılır.

Heyrətamiz aktyor heyəti və ifa ustadlığı

Filmin cılızlıqdan uzaq, fundamental bir sənət əsərinə çevrilməsinin ən böyük səbəblərindən biri Azərbaycan kino sənətinin korifeylərinin burada bir araya gəlməsidir:

Yaşar Nuri (Asim Əliyeviç): Filmin mərkəzi xarakterlərindən birini canlandıraraq, dəyişən sistem fonunda insanın daxili dramını və çarəsizliyini dahi aktyorluq ştrixləri ilə tamaşaçıya ötürür.

Həsənağa Turabov (Müstəntiq): Sərt, lakin daxilən çökmüş sistemin təmsilçisi kimi xarakteri çox qatlı şəkildə təqdim edir.

Rasim Balayev (Mirzəyev): Filmin fəlsəfi yükünü çiyinlərində daşıyan, cəmiyyətin itirdiyi vicdanı və ziyalılığı simvolizə edən unudulmaz bir ifa nümayiş etdirir.

Ayan Mirqasımova (Səbinə) və Elşən Rüstəmov (Emin): Xaosun içində təmiz qalan məhəbbətin, gəncliyin və ümidin dramatik xəttini canlandırırlar.

Köməkçi heyət: Muxtar Maniyev (Kazım), Rafiq Əzimov (Arif) və Rafiq Əliyev (Ramiz) kimi sənətkarlar hər biri kiçik rollarda belə böyük sosioloji tiplər yaratmışlar.

Yaradıcı heyətin müstəsna toxunuşu

Musiqi Dünyası: Filmin fəlsəfi ab-havasını tamamlayan, səhnələrin dramatik təsir gücünü artıran ecazkar musiqilərin müəllifi dünya şöhrətli müğənni və bəstəkar, SSRİ Xalq Artisti Müslüm Maqomayevdir. Onun musiqisi filmə xüsusi bir eleqantlıq və dərinlik qatır.

Vizual dil: Operator Yuri Varnovskinin kamerası keçid dövrünün Bakısını, boz və tutqun rəngləri, personajların üzlərindəki psixoloji gərginliyi vizual şeiriyyətə çevirə bilmişdir.

"Nə gözəldir bu dünya..." sadə bir dövr filmi deyil, zamanı aşan, insan təbiətinin mənəvi sınaqlarını və sistem dəyişikliklərinin fərd üzərindəki psixoloji fəsadlarını araşdıran fundamental sənət nümunəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.08.2026)