Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
70-ci illərin sonlarında Azərbaycan kinosunda tarixi-revolyusion mövzulara yanaşmada aydın bir transformasiya hiss olunurdu. Rejissorlar ideoloji çərçivələrin imkan verdiyi qədər insan faktoruna, mürəkkəb xarakterlərə və tarixin dönüş nöqtələrində fərdlərin yaşadığı mənəvi dramlara daha çox diqqət yetirməyə başlamışdılar. 1978-ci ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işıq üzü görən "Od içində" bədii filmi məhz bu baxımdan diqqətəşayandır. Görkəmli rejissor Şamil Mahmudbəyovun quruluş verdiyi bu ekran əsəri, 1918–1919-cu illərdə Muğan bölgəsində cərəyan edən ziddiyyətli və gərgin tarixi hadisələri fərqli prizmadan təqdim edir.
Muğan hadisələri və mürəkkəb tarixi kontekst
Filmin ssenari müəllifi İsi Məlikzadə süjetin mərkəzinə Birinci Dünya müharibəsindən sonra imperiyanın dağılması fonunda Muğan bölgəsində (Lənkəran və ətraf ərazilərdə) yaranmış mürəkkəb siyasi xaosu gətirir. Ağqvardiyaçılar, ingilis müdaxiləçiləri, yerli bəylər, bolşeviklər və sıravi kəndlilər arasındakı amansız mübarizə filmdə sadəcə "ağ və qara" rənglərlə deyil, insan daxilindəki tərəddüdlərlə göstərilir.
Süjetin mərkəzində duran qəhrəmanlar bir yandan öz torpaqlarını, evlərini xarici qüvvələrdən və quldur dəstələrindən qorumağa çalışır, digər yandan isə hansı ideologiyanın doğru olduğunu anlamaq üçün ağır mənəvi imtahandan keçirlər. Filmin adı da təsadüfən seçilməyib — o dövrdə bütöv bir bölgə və orada yaşayan insanlar sözün əsl mənasında "od içində" yanırdı.
Güclü aktyor ansamblı və parlaq xarakterlər
Şamil Mahmudbəyovun rejissorluq dəst-xəttinin ən güclü tərəflərindən biri aktyorlarla işləmək və hər bir epizodik obrazı belə yaddaqalan etmək bacarığı idi. "Od içində" filmində də bu xüsusiyyət özünü aydın göstərir:
Yosif Qrabov və Yaşar Nuri: Filmdə gənc bolşevik və müqavimət iştirakçılarının daxili inamı, ədalət axtarışları və fədakar mübarizəsi aktyorların səmimi ifasında öz əksini tapır.
Səməndər Rzayev və Mikayıl Mirzə: Aktyorların canlandırdığı obrazlar dövrün siyasi ziddiyyətlərini, daxili çabalamaları və fərqli cəbhələrdə yer alan insanların faciəsini dolğunluqla çatdırır.
Həsənağa Turabov və Məlik Dadaşov: Bu ustad sənətkarların yaratdığı psixoloji cəhətdən mürəkkəb, həm sərt, həm də özünəməxsus məntiqi olan xarakterlər filmin dramaturji gərginliyini son dərəcə yüksək tutur.
Operator işi və dövrün vizual poetikası
Filmin operatoru Zaur Məhərrəmov Muğan təbiətinin özünəməxsus mənzərələrini — açıq düzənlikləri, qamışlıqları və xəzri küləklərini hadisələrin daxili dinamikası ilə ustalıqla sinxronlaşdırıb. Geniş kadrlar və döyüş səhnələrindəki dinamik çəkilişlər tamaşaçıda hadisələrin düz mərkəzində olmaq illüziyası yaradır.
Bəstəkar Fərəc Qarayevin film üçün bəstələdiyi musiqi isə vuruşma səhnələrinin gurultusunu deyil, insanın daxili gərginliyini və gələcəyə olan qeyri-müəyyənlik qorxusunu musiqi dili ilə ifadə edir.
Milli kino tariximizdəki yeri
"Od içində" filmi Azərbaycan kinosunda tarixi mövzuların necə geniş panoramda və dərin psixologiya ilə işlənə biləcəyini göstərən dəyərli bir nümunədir. O, tamaşaçıya 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqının hansı mürəkkəb, qanlı və ziddiyyətli yollardan keçərək öz varlığını qoruduğunu bir daha xatırladır.
Portalının milli kino tariximizə, tarixi-dramatik lentlərə və retro ekran əsərlərinə dəyər verən intellektual oxucuları üçün bu məqalə, 70-ci illər kinomuzun bu vacib səhifəsini yenidən vərəqləmək üçün zəngin bir bələdçi olacaqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(21.07.2026)
