Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kinosunun "qızıl dövrü" sayılan 60-cı illərin sonu, ekrana gətirdiyi yeni nəfəs və fəlsəfi dərinliklə seçilir. Bu dövrdə kinomuzda ilk addımlarını atan gənc rejissor nəsli böyük bəyanatlardan qaçaraq, insanın daxili dünyasına, onun təkliyinə və mənəvi ziddiyyətlərinə fokuslanırdı. Bu cərəyanın ən uğurlu vizual nümunələrindən biri — Eldar Quliyevin Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunu (VGIK) bitirərkən diplom işi kimi çəkdiyi "Biri vardı, biri yoxdu" (1967) qısametrajlı bədii filmidir. Cəmi iyirmi dəqiqəyə yaxın xronometraja malik olan bu ekran əsəri, səs-küylü süjet xətti olmadan da tamaşaçının qəlbində dərin və silinməz izlər buraxmağın mümkünlüyünü sübut edir.
Nağıl başlığı altında gizlənən real insan dramı
Filmin adı hər birimizə uşaqlıq nağıllarını xatırladır: "Biri vardı, biri yoxdu..." Lakin ssenari müəllifləri — dahi yazıçı Anar və Eldar Quliyev bu klassik nağıl başlığını tam fərqli, bir qədər də kədərli fəlsəfi kontekstdə təqdim edirlər. Buradakı "biri yoxdu" ifadəsi artıq nağılın başlanğıcı deyil, bitmiş bir ömrün, əldən buraxılmış şansların və itirilmiş sevgilərin soyuq reallığıdır.
Süjet iki yaşlı insanın — qocanın və qadının son dərəcə sakit, demək olar ki, sözsüz keçən gündəlik həyatı üzərində qurulub. Onlar eyni həyətdə, eyni mühitdə yaşasalar da, aralarındakı görünməz divarları aşa bilmirlər. Bu, sadəcə qocalıq təkliyi deyil; bu, gənclik illərində deyilməmiş sözlərin, edilməmiş etirafların və qürura qurban verilmiş sevgilərin illər sonra çiyinlərə çökən ağır yüküdür. Həyətdə oynayan uşaqların şən səsləri fonunda bu iki insanın sükutu daha da dərinləşir və tamaşaçını daxili sarsıntı keçirməyə məcbur edir.
Səssizliyin gücü və ustad aktyorların minimalist oyunu
Film aktyorların dialoqları üzərində deyil, onların baxışları, sükutları və xırda məişət jestləri üzərində qurulub. Bu cür minimalist kinematoqrafik quruluş aktyorlardan fövqəladə ustalıq tələb edirdi. Eldar Quliyev bu ağır yükü Azərbaycan sənətinin korifeylərinə həvalə etmişdi:
Sadiq Həsənzadə (Qoca): Sadiq Həsənzadənin canlandırdığı qoca obrazı daxilində fırtınalar qopan, lakin bunu yalnız bir baxışla, çay stəkanını tutan əllərinin titrəməsi ilə büruzə verən insanın vizual simvoludur. Onun sükutu hər hansı uzun monoloqdan daha təsirlidir.
Sədayə Mustafayeva (Qadın): İncə, təmkinli və kədərli qadın obrazını canlandıran Sədayə Mustafayeva, keçmişin xatirələri ilə bu günün reallığı arasında sıxışan qadın qəlbinin ağrısını ekrana köçürür.
Hər iki aktyor mətnsiz səhnələrdə daxili emosional gərginliyi elə bir səviyyədə saxlayır ki, tamaşaçı personajların nə düşündüyünü, hansı peşmanlığı yaşadığını sözsüz də anlayır.
Ağ-qara estetika və Eldar Quliyevin rejissor manifesti
Filmin operatoru Yuri Varnakov ağ-qara lentin imkanlarından maksimum dərəcədə istifadə edib. İşıq və kölgənin kontrastı, personajların üz cizgilərindəki qırışların vurğulanması, dar otaqlar və geniş, lakin boş həyət təsvirləri təkliyin vizual estetikasını yaradır. Hər kadr bir rəsm əsəri qədər dəqiq və ölçülüb-biçilmişdir.
Bu gənc yaşda belə bir dərin və təmkinli film ərsəyə gətirmək Eldar Quliyevin gələcəkdə Azərbaycan kinosuna bəxş edəcəyi "Bir cənub şəhərində", "Babək" kimi şah əsərlərin sarsılmaz rejissor vizyonunun xəbərçisi idi. O, bu diplom işi ilə təsdiq etdi ki, böyük kino böyük büdcələrlə deyil, insan ruhunu və onun daxili sükutunu hiss etmək bacarığı ilə yaranır.
Gecikməyin və zamanın sınağı
"Biri vardı, biri yoxdu" (1967) filmi hər bir insana həyatın ən mühüm həqiqətlərindən birini pıçıldayır: zaman amansızdır və deyilməyən xoş sözlər, ifadə edilməyən hisslər gec-tez insanın ən böyük peşmanlığına çevrilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.07.2026)
