Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan tarixi boyu özünü tanımağa, yaşadığı dövrü anlamağa və gələcək haqqında düşünməyə çalışıb. Bu axtarışın müxtəlif vasitələri olub. Bəzən daş üzərində çəkilmiş rəsmlər, bəzən yazıya köçürülmüş dastanlar, bəzən musiqi, bəzən isə səhnə insanın daxili aləmini ifadə edən ən güclü vasitəyə çevrilib. Məhz buna görə teatr heç vaxt yalnız əyləncə məkanı olmayıb. O, cəmiyyətin özünə baxdığı güzgü, zamanın ruhunu qoruyan yaddaş və insan vicdanını oyadan mənəvi məktəb kimi formalaşıb. Tarix dəyişib, dövlətlər yaranıb və dağılıb, siyasi sistemlər bir-birini əvəz edib, lakin insanın səhnəyə olan ehtiyacı heç vaxt tamamilə aradan qalxmayıb. Çünki səhnə sadəcə tamaşa göstərmir, o, insanı özü ilə üz-üzə qoyur.

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində teatrların fəaliyyəti haqqında danışarkən adətən tamaşaların sayı, kassaların gəliri və ya yeni layihələr müzakirə olunur. Halbuki daha vacib bir sual var: əgər bir gün bütün səhnələr boş qalsa, pərdələr açılmasa, aktyorlar sussa və salonlarda işıqlar yanmasa, cəmiyyət əslində nə itirəcək? İlk baxışda bu sual bəzilərinə şişirdilmiş görünə bilər. Çünki müasir texnologiyalar dövründə istənilən tamaşanı telefon ekranından izləmək, istənilən filmi internet vasitəsilə əldə etmək mümkündür. Lakin teatrın mahiyyəti heç vaxt yalnız göstərilən hadisədə olmayıb. Onun gücü canlı ünsiyyətdə, eyni məkanda eyni hissi paylaşan insanların yaratdığı görünməz mənəvi bağdadır.

Antik Yunanıstanda teatr dini mərasimlərin tərkib hissəsi kimi meydana gəlsə də, çox keçmədən cəmiyyətin düşüncə məkanına çevrildi. O dövrün faciələri və komediyaları sadəcə qəhrəmanların taleyindən bəhs etmirdi. Onlar insan vicdanı, ədalət, hakimiyyət, məsuliyyət və mənəvi seçimlər haqqında suallar yaradırdı. Tamaşa bitirdi, amma suallar tamaşaçının düşüncəsində yaşamağa davam edirdi. Əsl teatrın gücü də məhz burada idi. O, cavab verməkdən daha çox düşünməyə vadar edirdi.

Əsrlər keçdikcə teatr müxtəlif dövrlərin ictimai və mədəni dəyişikliklərinə uyğun inkişaf etdi. Orta əsrlərdə dini mövzular üstünlük təşkil etdi, intibah dövründə insan şəxsiyyəti ön plana çıxdı, sonrakı mərhələlərdə isə səhnə cəmiyyətin problemlərini açıq şəkildə müzakirə edən məkana çevrildi. Teatr hər zaman dövrün nəbzini tutmağa çalışdı. Çünki onun əsas missiyası sadəcə hadisələri göstərmək deyil, insanın həmin hadisələrə münasibətini formalaşdırmaq idi.

Məşhur teatr nəzəriyyəçisi  aktyor sənətindən danışarkən səhnədə həqiqətin yaradılmasını əsas prinsip hesab edirdi. Onun fikrincə, tamaşaçı aktyorun oynadığını deyil, yaşadığını hiss etməlidir. Bu yanaşma teatr sənətini texniki bacarıqdan mənəvi məsuliyyət səviyyəsinə yüksəltdi. Çünki səhnədə yaradılan hər obraz insan xarakterinin müəyyən tərəfini nümayiş etdirirdi. Tamaşaçı həmin obrazda bəzən özünü, bəzən yaxınını, bəzən isə cəmiyyətin problemlərini görürdü. Elə buna görə də teatr heç vaxt yalnız aktyorun işi olmayıb. O, tamaşaçı ilə birlikdə yaranan sənətdir.

Alman dramaturqu  isə hesab edirdi ki, tamaşaçı yalnız hiss etməməli, eyni zamanda düşünməlidir. Onun yaratdığı epik teatr modeli insanı hadisələrin axarına kor-koranə qoşulmağa deyil, onları analiz etməyə çağırırdı. Brext üçün teatr cəmiyyətin problemlərini gizlədən deyil, onları görünən edən sənət idi. Məhz buna görə onun əsərləri bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki zaman dəyişsə də, insanın ədalət, vicdan və məsuliyyət haqqında sualları dəyişmir.

Polşalı rejissor  isə teatrın mahiyyətini daha fərqli şəkildə izah edirdi. O, dekorasiyanın, texniki imkanların və dəbdəbənin yox, aktyorla tamaşaçı arasında yaranan canlı münasibətin əsas olduğunu bildirirdi. Onun "kasıb teatr" konsepsiyası göstərirdi ki, səhnənin böyüklüyü qurulan dekorasiya ilə deyil, yaradılan mənəvi təsirlə ölçülür. Bu fikir bu gün də öz aktuallığını itirməyib. Çünki texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə belə insanın canlı duyğuya olan ehtiyacı dəyişməyib.

Azərbaycan teatrı da tarix boyu cəmiyyətin maariflənməsində və milli düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Səhnədə səslənən hər fikir, canlandırılan hər obraz və nümayiş etdirilən hər hadisə tamaşaçı ilə dialoqa çevrilib. Teatr insanlara yalnız baxmağı deyil, görməyi, yalnız eşitməyi deyil, dinləməyi öyrədib. O, insanın daxili aləmini zənginləşdirən, estetik zövqünü formalaşdıran və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət edən sənət sahəsinə çevrilib.

Bu gün isə tamam başqa bir mənzərə ilə qarşılaşırıq. Rəqəmsal platformalar, sosial şəbəkələr və qısa videolar insanın diqqətini getdikcə daha çox özünə çəkir. Bir neçə saniyə ərzində yüzlərlə görüntü dəyişir, onlarla informasiya qəbul edilir. İnsan düşünməkdən daha çox izləməyə alışır. Belə bir şəraitdə teatrın sakit ritmi bəzilərinə ağır görünə bilər. Lakin məhz bu sakitlik onun ən böyük üstünlüyüdür. Çünki teatr insanı tələsməyə deyil, dayanmağa məcbur edir. O, bir obrazın taleyi üzərində düşünmək, bir dialoqu dinləmək və bir hissi sona qədər yaşamaq imkanı yaradır. Müasir insanın bəlkə də ən çox ehtiyac duyduğu şey məhz budur.

Səhnənin boş qalması təkcə aktyorun işsiz qalması demək deyil. Bu, cəmiyyətin düşünmək üçün yaratdığı ən qədim məkanlardan birinin susması deməkdir. Tamaşa salonunda boş qalan hər oturacaq əslində yalnız satılmayan bilet deyil. O, baş verməyən bir görüşü, yaranmayan bir düşüncəni və yaşanmayan bir mənəvi təcrübəni ifadə edir. Çünki teatrın əsas qazancı maddi göstəricilərlə ölçülmür. Onun ən böyük uğuru tamaşa bitdikdən sonra insanın daxilində başlayan söhbətdir.

Bir tamaşaçı bəzən iki saatlıq tamaşadan sonra illərlə düşünəcəyi bir sualla evinə qayıdır. Bir gənc səhnədə gördüyü obrazın taleyində öz gələcəyini görür. Bir valideyn övladı ilə münasibətinə yenidən baxmağa başlayır. Bir müəllim peşəsinin məsuliyyətini daha dərindən hiss edir. Bütün bunlar statistikaya düşmür, hesabatlarda görünmür. Amma məhz bunlar teatrın cəmiyyətə verdiyi ən böyük töhfədir.

Səhnə insanı yalnız əyləndirmir, onu dəyişdirir. Dəyişən insan isə cəmiyyəti dəyişdirmək gücünə malik olur. Buna görə də teatrın susduğu yerdə təkcə sənət susmur. Orada dialoq zəifləyir, empatiya azalır, fərqli baxışlara dözümlülük daralır və cəmiyyət tədricən özünü dinləmək qabiliyyətini itirməyə başlayır.

Bəlkə də buna görə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri iqtisadi çətinliklər dövründə belə teatrlarını qorumağa çalışırlar. Onlar yaxşı anlayırlar ki, mədəniyyətə qoyulan sərmayə yalnız bu gün üçün deyil, gələcəyin insanını formalaşdırmaq üçündür. Çünki kitab oxuyan, musiqi dinləyən və teatra gedən cəmiyyət yalnız məlumatlı olmur, həm də daha həssas, daha məsuliyyətli və daha humanist olur.

Məhz bu məqamda əsas sual yenidən qarşımıza çıxır: səhnə boş qalanda əslində kim uduzur? Aktyormu, rejissormu, teatrmı? Yoxsa görünmədən ən böyük itkini cəmiyyətin özü yaşayır? Bu sualın cavabı teatrın gələcəyindən daha çox, cəmiyyətin gələcəyi ilə bağlıdır. Çünki səhnə susanda yalnız pərdələr bağlanmır. İnsan ruhunu düşünməyə, hiss etməyə və özünü yenidən kəşf etməyə çağıran ən qədim səslərdən biri də susmuş olur.

Bu sükutun doğurduğu nəticələr isə ilk baxışda görünməsə də, zaman keçdikcə cəmiyyətin mənəvi həyatında dərin izlər buraxır...

Teatrın pərdəsi açılmırsa, səhnənin işıqları yanmırsa, aktyorun səsi salona yayılmırsa, ilk baxışdan elə görünə bilər ki, sadəcə bir tamaşa baş tutmadı. Halbuki həqiqətdə baş verməyən yalnız bir tamaşa deyil. Baş verməyən düşünməkdir, hiss etməkdir, özünü başqasının yerinə qoya bilməkdir. Baş verməyən cəmiyyətin öz vicdanı ilə söhbətidir.

İnsan gündəlik həyatında saysız-hesabsız rollar oynayır. O, evdə valideyn, işdə əməkdaş, küçədə vətəndaş, dostlarının yanında sirdaş olur. Lakin bu rolların heç biri onu öz daxilinə səhnənin apardığı qədər dərindən aparmır. Çünki teatr insanı izləyici kimi yox, iştirakçı kimi qəbul edir. Tamaşaçı zalda otursa belə, əslində səhnədə baş verən hadisələrin mənəvi tərəfdaşı olur.

Buna görə də teatr yalnız mədəni tədbir deyil. O, ictimai tərbiyənin, estetik zövqün və mənəvi inkişafın mühüm vasitəsidir. Səhnə boş qaldıqca bu vasitə zəifləyir, cəmiyyət isə bunu dərhal hiss etməsə də, zamanla nəticələrini yaşayır.

Ən böyük itkilərdən biri empatiyanın azalmasıdır. Teatr insanı müxtəlif talelərlə üz-üzə qoyur. O, tamaşaçıya tamam fərqli həyat yaşayan insanların ağrılarını, sevinclərini və seçimlərini göstərir. Bir insan roman oxuyarkən obrazı təsəvvür edir, film izləyərkən hadisəni ekran vasitəsilə qəbul edir. Teatrda isə hər şey onun gözləri qarşısında canlı baş verir. Nə göz yaşını təkrar çəkmək mümkündür, nə də emosiyanı montaj etmək. Bu canlılıq tamaşaçının hisslərinə birbaşa təsir göstərir.

Empatiya isə sağlam cəmiyyətin əsas dayaqlarından biridir. Başqasını anlaya bilməyən insan nə ailədə, nə kollektivdə, nə də cəmiyyətdə sağlam münasibətlər qura bilir. Buna görə də səhnənin susması yalnız mədəniyyətin deyil, insan münasibətlərinin də kasıblaşması deməkdir.

Digər mühüm məsələ milli yaddaşdır. Hər xalq öz tarixini yalnız kitablarda yaşatmır. Tarix mahnıda, rəqsdə, dastanda və teatr səhnəsində də yaşayır. Tarixi şəxsiyyətlərin, milli qəhrəmanların, görkəmli ziyalıların həyatını səhnədə izləyən insan onları sadəcə informasiya kimi qəbul etmir, hiss edir.

Məhz buna görə teatr milli kimliyin qorunmasında xüsusi rol oynayır. O, keçmişi bu günə gətirir, bugünü isə gələcəyə daşıyır. Əgər bu körpü qırılarsa, yeni nəsillər tarixlə emosional bağ qurmaqda çətinlik çəkərlər. Tarix yalnız faktlar toplusuna çevrilər. Halbuki xalqı xalq edən təkcə tarix deyil, o tarixə duyduğu münasibətdir.

Bugünkü rəqəmsal dövrdə teatrın əhəmiyyəti daha da artır. Sosial şəbəkələr insanlara saniyələr ərzində minlərlə görüntü təqdim edir. Lakin bu bolluq diqqətin parçalanmasına səbəb olur. İnsan uzun müddət bir hadisəyə köklənməkdə çətinlik çəkir. Teatr isə tam əksini tələb edir. O, tamaşaçını bir neçə saat ərzində eyni hadisənin içində saxlayır, düşünməyə, dinləməyə və hiss etməyə məcbur edir.

Bu baxımdan teatr sürət dövründə səbir məktəbidir. Burada hər şey ani istehlak üçün deyil. Burada emosiyalar yetişir, fikirlər formalaşır, insan daxilən dəyişir.

Səhnə həm də dialoq məkanıdır. Müasir cəmiyyətdə insanlar getdikcə daha çox danışır, amma bir-birini daha az dinləyirlər. Teatr isə dinləməyi öyrədir. Tamaşaçı yalnız aktyoru yox, əslində öz daxilində danışan sualları dinləyir. Bəzən bir tamaşadan sonra saatlarla davam edən müzakirələr, həmin tamaşanın özündən daha böyük ictimai təsir yaradır.

Bu səbəbdən inkişaf etmiş ölkələr teatrı yalnız mədəniyyət sahəsi kimi deyil, ictimai inkişaf mexanizmi kimi də qiymətləndirirlər. Uşaqların teatrla erkən yaşlardan tanış olması təsadüfi deyil. Aparılan müxtəlif tədqiqatlar göstərir ki, səhnə sənəti ilə tanış olan uşaqların nitq bacarığı, yaradıcılığı, özünü ifadə etmə qabiliyyəti və sosial ünsiyyəti daha sürətlə inkişaf edir. Çünki teatr insana yalnız baxmağı deyil, müşahidə etməyi; yalnız danışmağı deyil, dinləməyi; yalnız öyrənməyi deyil, düşünməyi də öyrədir.

Lakin teatrın yaşaması yalnız aktyordan və ya rejissordan asılı deyil. Tamaşaçı olmadan teatr tam mənada mövcud ola bilməz. Səhnənin nəfəsi salonun nəfəsi ilə tamamlanır. Boş zal aktyor üçün yalnız fiziki boşluq deyil, cəmiyyətlə qırılan əlaqənin simvoludur.

Burada məsuliyyət hər kəsin üzərinə düşür. Dövlət teatrı dəstəkləyə bilər, yaradıcı insanlar yeni əsərlər hazırlaya bilər, rejissorlar fərqli tamaşalar səhnələşdirə bilərlər. Ancaq cəmiyyət teatrı həyatının bir hissəsinə çevirməsə, bütün bu səylər istənilən nəticəni verməz.

Xüsusilə bölgələrdə fəaliyyət göstərən xalq teatrlarının, uşaq teatr studiyalarının və həvəskar kollektivlərin qorunması gələcəyin peşəkar sənət mühitinin əsasını təşkil edir. Böyük aktyorların əksəriyyəti ilk dəfə məhz kiçik səhnələrdə öz istedadını kəşf edib. Kiçik səhnələrin sönməsi gələcəyin böyük sənətkarlarının yolunun bağlanması deməkdir.

Teatr həm də şəhərlərin və rayonların mədəni həyatının göstəricisidir. Bir bölgədə müntəzəm tamaşalar nümayiş olunursa, orada insanlar təkcə əylənmir, həm də düşünür, müzakirə edir və ortaq mədəni mühit formalaşdırırlar. Bu isə sosial həmrəyliyi gücləndirən vacib amillərdən biridir.

Bəzən "teatrın əvvəlki əhəmiyyəti qalmayıb" fikri səsləndirilir. Əslində dəyişən teatr deyil, insanın gündəlik vərdişləridir. İnsan ekran qarşısında daha çox vaxt keçirməyə başlayıb. Amma ekran heç vaxt canlı baxışın, səhnədə yaranan ani hisslərin və aktyorla tamaşaçı arasında qurulan görünməz bağın yerini verə bilməz. Hər tamaşa təkrarsızdır. Hətta eyni əsər, eyni aktyor heyəti ilə oynanılsa belə, hər nümayişdə fərqli enerji, fərqli duyğu yaranır. Məhz bu canlılıq teatrı bütün digər sənət növlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.

Səhnə boş qalanda itirilən yalnız bir sənət növü deyil. İtirilən düşünən insan modelidir. İtirilən estetik zövqdür. İtirilən milli yaddaşdır. İtirilən dialoq mədəniyyətidir. İtirilən empatiyadır. İtirilən gələcək nəsillərin yaradıcı dünyagörüşüdür.

Cəmiyyəti yalnız iqtisadi göstəricilər inkişaf etdirmir. Onu mədəniyyət, incəsənət və mənəvi dəyərlər də inkişaf etdirir. Əgər yollar, binalar və texnologiyalar ölkənin maddi simasını formalaşdırırsa, teatr, musiqi, ədəbiyyat və rəssamlıq onun mənəvi simasını yaradır.

Səhnənin işığı yalnız aktyorun üzünə düşmür. O işıq cəmiyyətin vicdanını, yaddaşını və gələcəyini də işıqlandırır. Bu işıq söndükdə qaranlıq əvvəlcə səhnəyə yox, insanların düşüncəsinə çökür.

Ona görə də teatrı yaşatmaq yalnız mədəniyyət xadimlərinin işi deyil. Bu, bütöv cəmiyyətin məsuliyyətidir. Çünki səhnə dolu olduqca cəmiyyət də mənəvi baxımdan boşalmır. Səhnə danışdıqca insanlar bir-birini daha yaxşı anlayır, düşündükcə inkişaf edir, hiss etdikcə isə insan olaraq qalırlar. Bu səbəbdən səhnənin işığı heç vaxt sönməməlidir. O işıq yalnız teatrı deyil, cəmiyyətin gələcəyini də aydınladır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)