Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insan keçmişi araşdırarkən təkcə tarixə deyil, həm də öz mahiyyətinə baxmış olur. Bəzən milyon illər əvvəl yaşamış varlıqlar haqqında düşünmək insanı bugünkü həyatın mənası üzərində düşünməyə məcbur edir. 1976-cı ildə çəkilmiş “Mezozoy əhvalatı” filmi də məhz belə fərqli və düşündürücü mövzusu ilə Azərbaycan kinosunda diqqət çəkən ekran əsərlərindən biridir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kino sənətinin nümayəndələrindən biri olan Rəşid Atamalıbəyovdur. Rejissor bu film vasitəsilə tamaşaçıya təkcə maraqlı bir hekayə təqdim etmir, həm də zaman, tarix və insanın özünü dərk etməsi kimi mövzulara toxunur.

Zamanın dərinliyinə baxış

Filmin adı təsadüfi seçilməyib. “Mezozoy” Yer tarixində milyon illər əvvəl mövcud olmuş bir dövrü ifadə edir — həyatın tamamilə başqa formada olduğu, nəhəng canlıların yaşadığı və planetin fərqli simaya malik olduğu bir zaman.

Film bu anlayışı sadəcə elmi termin kimi deyil, simvolik məna kimi istifadə edir. Burada söhbət təkcə qədim dövrlərdən getmir; burada insanın keçmişə münasibətindən, tarix qarşısında öz yerini anlamaq cəhdindən bəhs olunur.

İnsan və zaman

Hadisələr inkişaf etdikcə tamaşaçı anlayır ki, film əslində zamanın özü haqqında düşüncələr doğurur. İnsan öz həyatını çox vaxt böyük hesab edir. Lakin Yer tarixinin milyon illik ölçüləri qarşısında insan ömrü bir an qədər qısa görünür.

Bu fikir filmin fəlsəfi qatını formalaşdırır. Rejissor Rəşid Atamalıbəyov tamaşaçıya xatırladır ki, zamanın axını qarşısında insanın ən böyük dəyəri onun yaratdığı mənəvi izdir.

Keçmişin dərsi

Film həm də bir növ metaforadır. Mezozoy dövrü Yer üzündə hökm sürmüş nəhəng canlıların yoxa çıxması ilə başa çatmışdır. Bu fakt isə insan üçün düşündürücü bir məqam yaradır.

Tarix göstərir ki, ən güclü varlıqlar belə zamanın qarşısında əbədi deyil.

Bu məqam filmin sosial və fəlsəfi mesajını daha da gücləndirir. İnsan özünü dünyanın mərkəzi hesab etsə də, əslində o, zamanın sonsuz axınında kiçik bir hissədən başqa bir şey deyil.

Azərbaycan kinosunda fərqli mövzu

1970-ci illər Azərbaycan kinosunda müxtəlif janr və mövzuların axtarıldığı bir dövr idi. “Mezozoy əhvalatı” da bu baxımdan maraqlı ekran əsərlərindən sayılır. Film öz mövzusu və fəlsəfi yanaşması ilə digər ekran əsərlərindən fərqlənir.

Rejissor Rəşid Atamalıbəyov burada elmi anlayışı bədii düşüncə ilə birləşdirərək tamaşaçını həm maraqlandırmağa, həm də düşündürməyə çalışır.

Yekun

Bəzən insan gələcək haqqında düşünmək üçün əvvəlcə keçmişə baxmalıdır.

“Mezozoy əhvalatı” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

zaman hər şeyi dəyişir, imperiyalar qurulur və dağılır, canlılar yaranır və yox olur.

Amma insanın yaratdığı düşüncə, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər zamanın yaddaşında qalır.

Və bəlkə də insanın əsl izləri milyon illər sonra da məhz bu dəyərlərdə yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)