Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

“Bir Cənub Şəhərində” filminə sadəcə sosial dram kimi baxmaq onu kiçiltmək demək olar.

Əslində burada söhbət bir gəncin taleyindən yox — şəxsiyyətin formalaşma böhranından gedir.

1969-cu ildə çəkilmiş bu film rejissor Eldar Quliyev tərəfindən ekranlaşdırılıb. Sovet ideoloji sistemi sabit görünürdü, amma daxilən çatlayırdı. Azərbaycan cəmiyyəti isə ənənə ilə modern düşüncə arasında sıxışıb qalmışdı. “Bir Cənub Şəhərində” bu tarixi və psixoloji məkanda doğuldu.

1. Azadlıq illüziyası və daxili sürgün

Filmdə əsas xətt fiziki qaçış deyil.

Əsas xətt daxili azadlıq axtarışıdır.

Qəhrəman şəhərdən getmək istəyir. Amma sual budur:

O, həqiqətən şəhərdən qaçmaq istəyir, yoxsa öz kimliyini tapa bilmədiyi üçün mühiti günahlandırır?

Kiçik şəhər insanı azad buraxmır. Burada kimlik fərdi yox, kollektiv tərəfindən müəyyənləşdirilir.

Şəhər deyir:

“Sən bizdən birisən.”

Qəhrəman isə pıçıldayır:

“Mən özüm olmaq istəyirəm.”

Bu qarşıdurma fiziki yox, metafizikdir. Ekzistensial sual açıq qalır: İnsanın azadlığı nə qədər gerçəkdir?

2. Ata modeli – sistemin simvolu

Ata obrazı yalnız ailə başçısı deyil.

O, sabitliyin, ənənənin və uyğunlaşmanın simvoludur.

Ata üçün həyat kompromisdir. Oğul üçün isə kompromis xəyanətdir.

Ata zalım deyil — o, sadəcə sistemin yetirməsidir. Oğul isə yeni dövrün nəfəsini hiss edir.

Bu qarşıdurma Azərbaycan kinosunda ilk dəfə belə ideoloji alt qatla göstərilir: sovet insanı ilə yeni insanın toqquşması.

3. Məkanın semantikası

Cənub şəhəri sadəcə coğrafiya deyil — psixoloji strukturdur.

Dar küçələr – seçimlərin məhdudluğu

İsti hava – sıxıntı və təzyiq

Qonşu baxışları – kollektiv nəzarət

Kamera tez-tez açıq səma göstərmir. Kompozisiyalar sıx qurulur. Vizual dil deyir ki:

“Bu şəhərdə nəfəs almaq çətindir.”

4. Sükut dramaturgiyası

Filmin gücü dialoqlarda deyil, pauzalarda, baxışlarda və səssizliyə dayanır.

Susqunluq burada dramatik vasitədir. Personajlar danışmadıqca daha çox şey deyirlər.

Bu üslub Avropa yeni dalğa estetikasına yaxınlaşır — Antonioni təsiri hiss olunur: hadisədən çox boşluq, hərəkətdən çox gözləmə.

Boşluq burada mənasızlıq deyil. Boşluq – qərarsızlıqdır.

5. Kollektiv şüur və fərdi böhran

Filmin əsas fəlsəfi xətti budur:

Kiçik kollektiv mühitdə fərd nə qədər müstəqil ola bilər?

Cəmiyyət fərdi qoruyur, amma eyni zamanda onu formaya salır.

İnsan ən çox sevdiyi mühitdə boğula bilər. Bu, Azərbaycan mentalitetinə toxunan həssas nöqtədir.

6. Finalın açıq qalması

Film qəti hökm çıxarmır. Bu, sovet kinosu üçün qeyri-adi idi.

Nəticə yoxdur, çünki problem həll olunmur.

Açıq final filmin ən cəsarətli jestidir.

Nəticə

“Bir Cənub Şəhərində” Azərbaycan kinosunda psixoloji modernizmin başlanğıclarından biridir.

Bu film:

Qəhrəmanlıq mifini dağıtdı

Kiçik şəhər sindromunu göstərdi

Nəsillərarası böhranı ideoloji səviyyəyə qaldırdı

Sükutu dramatik vasitəyə çevirdi

Və ən əsası — insanı ideologiyadan üstün tutdu

Ekzistensial böhran filmi olaraq, bu əsər hələ də oxucuya və tamaşaçıya daxili azadlıq, fərdiyyət və sosial təzyiq mövzusunda suallar verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)