Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
Azərbaycan kinosunda elə filmlər var ki, nə səs-küy salır, nə də iddialı şüarlarla yadda qalır. Amma zaman keçdikcə daha ağır, daha təsirli görünür. “Bayquş gələndə” məhz belə filmlərdəndir. Bu ekran əsəri açıq dramatik qarşıdurmalardan çox, insanın daxilində baş verən sarsıntıları, qorxunu və gözləmə hissini mərkəzə çəkir.
Film 1978-ci ildə çəkilib. Rejissoru Şamil Mahmudbəyovdur — Azərbaycan kinosunda psixoloji dərinliyə, səssiz müşahidəyə və insan taleyinə həssas yanaşması ilə seçilən sənətkarlardan biri. Film Maqsud İbrahimbəyovun eyniadlı əsəri əsasında ekranlaşdırılıb və ədəbiyyatla kino arasında uğurlu dialoq nümunəsidir.
Bayquş obrazı: quş yox, xəbərdarlıq
Xalq yaddaşında bayquş sadəcə quş deyil. O, qaranlığın, bədbəxtliyin, bəzən də qaçılmaz sonun xəbərçisi kimi qəbul olunur. Film bu inanclardan ustalıqla istifadə edir. Bayquş ekranda hər görünəndə hadisə baş vermir, amma daxildə bir şey qopur. Tamaşaçı hiss edir ki, nəsə dəyişəcək, amma nə və necə — məlum deyil.
Bu da filmin əsas güc nöqtəsidir: qorxu göstərilmir, hiss etdirilir.
Sadə həyat, mürəkkəb talelər
Hadisələr sakit Abşeron məkanında cərəyan edir. Günəş, dəniz, balıqçılıq, yay istirahəti… Zahirdə hər şey adidir. Amma bu adi həyatın içində narahatlıq dolaşır. Film göstərir ki, insan bəzən ən sakit məkanlarda belə daxili fırtınalar yaşayır.
Baş qəhrəman Tahir hələ gəncdir, amma o artıq dünyanın təkcə ağ-qara olmadığını hiss etməyə başlayır. O, böyüklərin susqunluğunu, gizli qorxularını, demədiklərini müşahidə edir. Bu film, əslində, bir uşağın böyümə anı haqqındadır — amma yaşla yox, dərk etməklə böyümə.
Səssizliklə danışan film dili
“Bayquş gələndə” dialoqlarla yüklü film deyil. Burada əsas sözləri pauzalar, baxışlar, səssiz kadrlar deyir. Kamera qəhrəmanları müşahidə edir, mühakimə etmir. Rejissor tamaşaçını hadisələrin içinə çəkmir, onu müşahidəçi mövqeyində saxlayır. Bu isə filmi daha təsirli edir.
Musiqi minimumdur, emosiyalar şişirdilmir. Hər şey real, tanış və bir qədər də ağrılıdır. Elə buna görə film illər keçsə də köhnəlmir.
Diqqət çəkən və maraqlı məqamlar
– Film hadisədən çox əhval-ruhiyyə üzərində qurulub
– Bayquş simvolu konkret təhlükədən çox psixoloji gərginliyi ifadə edir
– Uşaq baxışı ilə böyüklərin dünyasının toqquşması incə şəkildə verilir
– Məkan və təbiət insanın daxili vəziyyətinin güzgüsünə çevrilir
– Film açıq suallar qoyur, cavabları tamaşaçıdan gözləyir
Niyə bu film bu gün də aktuallığını saxlayır?
Çünki “Bayquş gələndə” qorxunun formasını yox, mahiyyətini göstərir. Bu qorxu müharibə də ola bilər, itki də, vicdan əzabı da, gözlənilən, amma adı qoyulmayan faciə də. Film hər dövr üçün yenidən oxuna bilir.
Son söz
“Bayquş gələndə” bizə bir həqiqəti xatırladır:
Bəzən bədbəxtlik qapını döymür, səs salmır. Sadəcə gəlir… və insan onu hiss edir.
Bu film də elə o hiss haqqındadır — səssiz, ağır və unudulmayan.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.02.2026)
