Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
Klassik Azərbaycan filmi “Kölgələr sürünür”.
Unudulmaz sosial dram.
Rejissorlar: İsmayıl Əfəndiyev, Şüa Şeyxov.
Ssenari müəllifi: Qılman Musayev.
Operator: Əsgər İsmayılov.
Bəstəkar: Rauf Hacıyev.
İstehsal: “Azərbaycanfilm” kinostudiyası.
Çəkilmə ili: 1958.
Janr: Sosial-psixoloji dram / macəra.
Dil: Azərbaycan dili.
Format: Qara-ağ.
Filmin ümumi mənzərəsi
“Kölgələr sürünür” Azərbaycan kinosunun 1950-ci illərdə çəkilmiş nadir və təsirli ekran nümunələrindən biridir. Film yalnız hadisələri göstərmir, hər kadrında bir dövrün ruhunu və insan psixologiyasının incə sarsıntılarını əks etdirir. Burada qorxu, yalnız səslə deyil, sükut, baxışlar və hərəkətsizlik vasitəsilə çatdırılır.
Ekran əsəri tamaşaçını keçmişə aparır, amma keçmişi romantikləşdirmir. “Kölgələr sürünür” bizi bir dövrün vicdan, etika və fərdi məsuliyyət sınaqlarına gətirir. Hər bir personaj yalnız özü üçün deyil, cəmiyyətin bütün vicdanı üçün mübarizə aparır. Filmin atmosferi ağır, lakin realdır; hər kölgə bir narahatlıq, hər susqunluq bir qorxu ilə doludur.
Süjet və əsas ideya
Filmin süjeti elmi araşdırmalar və ictimai məsuliyyət fonunda inkişaf edir. Arxeoloq Cavadov saxta nəticələri müdafiə edir və bunun əleyhinə çıxan həmkarları ilə fikir toqquşmalarına girir. Bu qarşıdurma film üçün dramatik gərginlik yaradır, amma əsas diqqət daxili psixoloji proseslərdədir.
Filmin ideyası sadə, amma təsirlidir:
Elm və həqiqət şəxsi maraqlardan üstün olmalıdır
Vicdan və dürüstlük cəmiyyəti yaşadan gücdür
Susmaq və qorxmaq yalnız fiziki təhlükə deyil, mənəvi tutsaklıqdır
Tamaşaçı sual qarşısında qalır: insan nə vaxt itirir – fiziki məğlubiyyətlə, yoxsa danışmaqdan imtina etdikdə?
Obrazlar və aktyor oyunu
Filmdəki obrazlar realist yanaşma ilə işlənib. Qəhrəmanlar böyük jestlərlə danışmır; baxışlar, pauzalar və sükutlar dialoqlardan daha çox məna daşıyır. Hər bir qəhrəman bir fərd deyil, dövrün sınaqlarından keçmiş bir psixoloji portretdir. Aktyor ansamblı bir-biri ilə harmoniyada işləyir; kollektiv səhnələrdə hərəkətlər fərdi yox, cəmiyyətin durumunu əks etdirir.
Rejissor işi və kino dili
İsmayıl Əfəndiyev və Şüa Şeyxov qara-ağ formatı yalnız estetik seçim üçün yox, metaforik vasitə olaraq istifadə ediblər. İşıq və kölgə oyunları hadisələrin gərginliyini artırır, kamera sakit, müşahidəçi mövqeyindədir. Bu, tamaşaçıya hadisələrə müdaxilə etmədən onları izləmək imkanı verir, amma hər baxışda daxili təlatümləri hiss etdirir.
Operator Əsgər İsmayılovun kadrları təbiət və məkan seçimləri ilə birləşərək filmin ritmini müəyyənləşdirir. Hər plan düşünülmüşdür: həm psixoloji təsir, həm də dramaturgik gərginlik yaratmaq üçün.
Fəlsəfi və sosial məna
“Kölgələr sürünür” sosial və etik mesajları ön plana çıxarır. Film göstərir ki, elmi uğur yalnız faktlarla deyil, vicdan və dürüstlük ilə ölçülür. “Kölgələr” metaforik olaraq təkcə qaranlığı deyil, həm də yanlış yollar, şəxsi maraqlar və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətsizliyi ifadə edir. Film tamaşaçını düşünməyə dəvət edir: biz kölgələr arasında itmişik, yoxsa onları aşmağa hazırıq?
Azərbaycan kino tarixində yeri
“Kölgələr sürünür” 1950-ci illər Azərbaycan kinosunda sosial-psixoloji dram nümunələrində mühüm yer tutur. Film dövrün realist kino ənənələrini davam etdirir və həm dramatik, həm də ictimai mesajlı səhnə dili ilə seçilir. Bu ekran əsəri saxta elmi iddiaların ifşası, vicdanın sınağı və cəmiyyət məsuliyyətini bədii dildə çatdıran nadir filmlərdəndir.
Son söz
“Kölgələr sürünür” yalnız bir film deyil — bu, düşüncə, vicdan və cəmiyyət etikasını sorğulayan kino etüdüdür. Ekranın səssiz məkanlarında gizlənən suallar hələ də aktualdır: insan öz kölgəsini keçmişdə qoyubmu, yoxsa hələ də onun içində addımlayır? Bu film Azərbaycan kinosunun unudulmaz, məsuliyyətli və zamansız nümunəsidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.01.2026)
