Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən kino yalnız bir süjet olmur. O, tarixə söz verir, yaddaşlara iz qoyur və gələcəyə sual atır. 1978-ci ildə rejissor Şamil Mahmudbəyovun ssenarist Əhmədağa Muğanlı ilə birgə yaratdığı “Od içində” filmi məhz belə ekran işidir. Onun mərkəzində yalnız hadisələr deyil — insan, vətən və seçim dayanır.

Filmin janrı tarixi dram və macəra olmaqla, hadisələrin fonunda insan talelərini ortaya qoyur. Çəkilişlər 1978-ci ildə baş tutub və film 1979-cu ilin yayında tamaşaçılara təqdim olunub. Film yalnız tarixi hadisələri göstərmir, həm də insanın daxili odunu təsvir edir.

1919 — odun içində doğulan millət

Film 1919-cu ildə Azərbaycanın cənub bölgələri — Muğan və Lənkəranda baş verən dramatik hadisələr ətrafında qurulur. O dövr həm müharibə, həm xaos, həm də milli şüurun formalaşma çağından ibarətdir. “Od içində” bu tarixi dövrü yalnız faktlarla deyil, insan taleləri ilə danışır.

Ssenari əsasən bu ideya üzərində qurulur: millət öz azadlığını tapmaq üçün zamanın ağırlığına qarşı çıxmalı, qərarlar od kimi çətin mühitdə verilməlidir. Bu, təkcə bir döyüşün deyil, həm də vicdan məhkəməsinin filmidir.

Film kadrarxasında səslənən diktor mətnində deyilir ki:

“Azərbaycanın neftini və taxılını ələ keçirmək istəyən qüvvələr arasında daxili parçalanma və xarici təzyiqlər baş verirdi.”

Bu mətndə o dövrün mürəkkəb geosiyasi mənzərəsi — daxili parçalanma və xarici təzyiqin vahid fonu olaraq tamaşaçı qarşısına çıxır.

Obrazlar — tarix və insan arasında körpü

Filmin obrazları yalnız roldan ibarət deyil — onlar tarixin ağırlığını daşıyan simvollardır.

Tomar bəy — milli şüurun əsgəri, həm mübarizədə, həm də öz gücünü ortaya qoymaqda sınaq qarşısında qalan şəxsiyyətdir.

Əjdər — vətənpərvər gəncin, öz xalqının taleyi üçün atdığı addımların təcəssümüdür.

Andrey və Tatyana — ziddiyyətli münasibətlərin və fərqli dünyagörüşünün kino dilində ifasıdır.

Bu obrazlar vasitəsi ilə film deyir: tarixdə yalnız silahlar döyüşmür — insan ruhu da mübarizə aparır.

Estetik baxış və düşüncə

“Od içində” yalnız dramatik hadisələri deyil, həm də insanların daxili odunu göstərməyə çalışır. Rejissor Şamil Mahmudbəyov bu filmdə yalnız tarixi maneku yaratmır — o, insanın ruhi savaşını təsvir edir. Bəstəkar Emin Sabitoğlunun musiqisi isə bu dramın ritmini artırır və tamaşaçını dövrün duyğularına daha da yaxınlaşdırır.

Filmin bəzi kino tənqidçiləri tərəfindən ideoloji ekran işi kimi qiymətləndirildiyi də qeyd olunur. Həqiqətən də o, sovet dövrünün baxış bucağını əks etdirir, amma bu eyni zamanda dövrün mədəni və siyasi kontekstini anlamamız üçün bir pəncərə də aça bilər.

Niyə bu film indi də maraqlıdır?

Bu ekran işi yalnız tarixi hadisəyə baxış deyil — o, insan seçimlərinin ağır sınağıdır. Film təsdiqləyir ki:

milli azadlıq uğrunda mübarizə yalnız meydanlarda deyil, həm də insanın vicdanında baş verir;

sınaqlar hər zaman oxşar olur — qarşıda düşmən deyil, daxildən yaranan təzadlar var;

tarix artıq yazılıbsa da, o, yenidən nəzərdən keçirilməyə layiqdir.

Bu baxımdan “Od içində” həm kino tarixi, həm də milli yaddaş səhifəsidir.

Son söz

“Od içində” sadəcə film deyil — o, bir epoxanın, bir millətin və bir insan taləsinin müstəqil düşüncə ilə imtahanıdır. O, bizi düşündürür: tarixi fırtına içində keçmiş, amma hərəkət edən insanlar necə qərarlar verdilər? Hansı yolları seçdilər? Və bu yollar bugünkü bizə nə deyir?

Bu suallar cavab gözləyir — eynilə bu film də tamaşaçıdan cavablar tələb edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.01.2026)