Vahid Azərbaycanın parçalanması və ikiəsrlik ayrılığın başlanğıcı
Murad Vəlixanov
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi
Şənbə günü özümü qəribə hiss edirdim. Təqvimimizdə 24 oktyabr adi bir gün kimi görünür. Əslində isə bu tarix Azərbaycan üçün taleyüklü, ağrılı bir hadisəni xatırladır. Düşünürəm ki, tarixdən ibrət almaq, keçmişin səhvlərindən dərs çıxarmaq üçün bu günü ümumxalq səviyyəsində anım günü kimi qeyd etmək məqsədəuyğun olardı.
Müqaviləyə aparan yol: xanlıqların pərakəndəliyi və imperiya maraqları
XVIII əsrin sonu – XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan torpaqları mərkəzləşdirilmiş vahid dövlətin olmaması səbəbindən feodal pərakəndəliyi dövrünü yaşayırdı. Ərazidə mövcud olan müstəqil və yarımmüstəqil xanlıqlar — Bakı, Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Quba və başqaları — həm öz aralarında rəqabət aparır, həm də regional güclərin təzyiqləri ilə üzləşirdilər.
Bu dövrdə Qafqazı cənub sərhədlərini genişləndirmək üçün mühüm geosiyasi dayaq məntəqəsi hesab edən Rusiya imperiyası ilə bölgədəki nüfuzunu qorumağa çalışan Qacarlar dövləti arasında qarşıdurma qaçılmaz xarakter almışdı. Beləliklə, 1804-cü ildə başlanan Birinci Rusiya–Qacar müharibəsi Azərbaycan torpaqlarını qanlı döyüş meydanına çevirdi.
24 oktyabr 1813-cü il: Gülüstan kəndində imzalanan müqavilə
1813-cü il oktyabrın 12-də (yeni təqvimlə oktyabrın 24-də) Qarabağın Gülüstan kəndində — indiki Goranboy rayonu ərazisində — Rusiya imperiyası ilə Qacarlar dövləti arasında sülh müqaviləsi imzalandı. On bir maddədən ibarət olan bu sənədi Rusiya tərəfindən general-leytenant Nikolay Rtişşev, Qacarlar dövləti tərəfindən isə şahın xüsusi nümayəndəsi Mirzə Əbülhəsən xan Şirazi imzaladılar.
Müqavilənin əsas şərtlərinə görə, Qacarlar dövləti Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Quba, Bakı və Dərbənd xanlıqlarının, eləcə də Talış xanlığının Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsini tanıdı. Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verildi. İrəvan və Naxçıvan xanlıqları isə həmin vaxt Qacarlar dövlətinin hakimiyyəti altında qaldı.
“Sülh” pərdəsi altında ilhaq və Arazın ayırıcı sərhədə çevrilməsi
Bu sənəd diplomatik baxımdan sülh müqaviləsi olsa da, Azərbaycan torpaqlarının siyasi taleyinə ciddi təsir göstərən bir saziş idi. İki imperiya arasındakı müharibənin nəticələri bölgədə qüvvələr nisbətini dəyişdirdi, Azərbaycanın şimal torpaqlarının böyük hissəsinin Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsini rəsmiləşdirdi.
Gülüstan müqaviləsi Arazın şimalında və cənubunda yaşayan azərbaycanlıların siyasi və inzibati baxımdan fərqli dövlətlərin hakimiyyəti altında qalmasına gətirib çıxaran prosesin mühüm mərhələsi oldu. Bu ayrılıq 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra daha da möhkəmləndi.
Gülüstan müqaviləsinin tarixi və geosiyasi nəticələri
Gülüstan müqaviləsi Azərbaycan tarixində dərin iz buraxdı. Xanlıqların bir hissəsinin Rusiya imperiyasına tabe edilməsi bölgənin siyasi xəritəsini dəyişdirdi, yerli dövlətçilik ənənələrinin zəifləməsinə və sonradan xanlıqların ləğv edilərək imperiya idarəçilik sisteminə daxil edilməsinə yol açdı.
Azərbaycan torpaqları uğrunda Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasında gedən mübarizə sonrakı illərdə də davam etdi. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçdi. Beləliklə, Arazın hər iki tərəfində yaşayan azərbaycanlıların taleyi uzun müddət fərqli siyasi sistemlərin təsiri altında formalaşdı.
XIX əsrdə çar Rusiyasının Cənubi Qafqazda həyata keçirdiyi köçürmə siyasətləri də bölgənin etnodemoqrafik mənzərəsinə təsir göstərdi. Bu prosesləri Gülüstan müqaviləsinin birbaşa şərtləri ilə qarışdırmadan, sonrakı tarixi hadisələr kontekstində qiymətləndirmək vacibdir.
Və sonda
Gülüstan müqaviləsi Azərbaycan tarixinin ağrılı səhifələrindən biridir. O, siyasi pərakəndəliyin, xarici güclər arasındakı rəqabətin və milli birliyin zəifliyinin hansı ağır nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərir.
Bu gün müstəqil Azərbaycan dövləti öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumağı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirib. Tarixin ibrət dərsləri isə bir daha xatırladır ki, milli birlik, güclü dövlətçilik və tarixi yaddaş gələcəyin etibarlı təminatıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.10.2026)
