19 oktyabr: təqvimdə tarixə çevrilən hadisələr və mədəniyyət dünyasının simaları ^Featured

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hər vaxtınız xeyir.

Bu gün 19 oktyabrdır, ilin 292-ci günür, ilin sonuna isə 73 gün qalır.

Bu gün dünya tarixində siyasi qərarlar, hərbi hadisələr, elmi kəşflər və mədəniyyətin inkişafı ilə bağlı müxtəlif hadisələrlə yadda qalıb. Bu tarix həm də dünya ədəbiyyatı, musiqisi, kino və təsviri sənətinin tanınmış nümayəndələrinin doğum və vəfat günləri ilə əlamətdardır.

Azərbaycan mədəniyyətinin təqvimində də 19 oktyabrı araşdırarkən əsas diqqəti dəqiq bioqrafik məlumatlara, sənət adamlarının irsinə və tarixdə həmin gün baş vermiş hadisələrə yönəldəcəyəm.

Dünya tarixində 19 oktyabr

Ən əlamətdar hadisələr

1386 — Heydelberq Universitetində ilk mühazirə. Almaniyanın ən qədim universiteti sayılan Heydelberq Universitetində tədrisə başlanması Avropa ali təhsil tarixinin mühüm hadisələrindən biridir.

1781 — Yorktaun döyüşünün sonu. Britaniya generalı Çarlz Kornuollisin ordusu ABŞ qüvvələrinə təslim oldu. Bu hadisə Amerika İstiqlal müharibəsinin taleyini həll edən əsas mərhələlərdən biri idi.

1812 — Napoleonun Moskvadan geri çəkilməsi. Fransa imperatoru Napoleon Bonapart rusiyaya yürüşünün uğursuzluğundan sonra Moskvanı tərk etməyə başladı. Bu geri çəkilmə onun hərbi-siyasi nüfuzunun zəifləməsində mühüm rol oynadı.

1847 — “Ceyn Eyr” romanının nəşri. İngilis yazıçısı Şarlotta Brontenin məşhur romanı Londonda nəşr olundu. Əsər müəllifin “Kerrer Bell” təxəllüsü ilə işıq üzü gördü və qısa müddətdə geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazandı. 1864 — Sidar-Krik döyüşü. ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı Şimal ordusunun qələbəsi Virciniya ştatındakı hərbi vəziyyətə ciddi təsir göstərdi.

1914 — Birinci İpr döyüşünün başlanması. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Belçikanın İpr şəhəri ətrafında Antanta və Almaniya qüvvələri arasında ağır döyüşlər başlandı.

1943 — Streptomisinin kəşfi. Rutgers Universitetində çalışan Albert Şats vərəm xəstəliyinə qarşı mübarizədə mühüm rol oynayan streptomisin antibiotikini təcrid etdi. Bu kəşf tibb tarixində əhəmiyyətli dönüş nöqtələrindən biri oldu.

19 oktyabrda doğulan dünya mədəniyyət xadimləri

Filip Pullman — 1946

İngilis yazıçısı, xüsusilə His Dark Materials fantaziya trilogiyası ilə tanınır. Əsərlərində azadlıq, seçim, bilik və mənəvi məsuliyyət kimi mövzulara toxunur. Müasir uşaq və yeniyetmə ədəbiyyatının tanınmış müəlliflərindəndir.

Piter Toş — 1944

Yamaykalı müğənni, gitaraçı və bəstəkar. Bob Marli və Banni Ueylerlə birlikdə “The Wailers” qrupunun tanınmış üzvlərindən olub. Sonradan solo karyerasında da uğur qazanıb, reqqi musiqisini dünya miqyasında tanıdan sənətkarlardan birinə çevrilib.

Con Litqou — 1945

ABŞ aktyoru, ssenarist və yazıçı. Kino, televiziya və teatr sahəsindəki çoxşaxəli fəaliyyəti ilə tanınır. Terms of Endearment filmi və 3rd Rock from the Sun serialı onun məşhur ekran işləri sırasındadır.

Liq Hant — 1784

İngilis şairi, esseist və ədəbi tənqidçi. Romantizm dövrünün ədəbi mühitində mühüm yer tutub, Con Kits və Persi Biş Şelli kimi şairlərlə əlaqələri ilə də tanınıb.

19 oktyabrda vəfat edən məşhur dünya mədəniyyət xadimləri

Conatan Svift — 1667–1745

İrlandiya əsilli ingilisdilli yazıçı, satirik və publisist. Onun dünya ədəbiyyatının klassik əsərləri sırasında yer alan Qulliverin səyahətləri romanı təkcə macəra əsəri deyil, həm də cəmiyyətin, siyasətin və insan təbiətinin kəskin satirasıdır. Svift 19 oktyabr 1745-ci ildə vəfat edib.

Tomas Braun — 1605–1682

İngilis həkimi və yazıçısı. Elmi düşüncə ilə fəlsəfi mühakiməni, dini sualları və insan təbiətinə marağı əsərlərində birləşdirib. 19 oktyabr 1682-ci ildə, 77 yaşında vəfat edib.

Marta Rey — 1916–1994

Amerikalı aktrisa və komediyaçı. Kino, musiqili tamaşalar və televiziya sahəsindəki fəaliyyəti ilə tanınıb. 19 oktyabr 1994-cü ildə vəfat edib.

Azərbaycan təqvimində 19 oktyabr

Azərbaycanın ədəbiyyat, musiqi, teatr, kino və təsviri sənət tarixində bu tarixlə bağlı məlumatları təqdim edərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Apardığım ilkin axtarışda məhz 19 oktyabrda doğulduğu və ya vəfat etdiyi etibarlı mənbələrlə təsdiqlənən, geniş tanınmış Azərbaycan mədəniyyət xadimi barədə yetərincə möhkəm məlumat müəyyənləşdirə bilmədim.

Bu, həmin tarixdə Azərbaycan sənət adamlarından heç birinin doğulmadığı və ya vəfat etmədiyi demək deyil. Sadəcə, dəqiq bioqrafik təqvim üçün Azərbaycan Milli Kitabxanasının biblioqrafik materialları, ensiklopediyalar, teatr və musiqi qurumlarının rəsmi bioqrafiyaları ayrıca yoxlanmalıdır. Təsdiqlənməmiş adları məqaləyə daxil etmək düzgün olmazdı.

Azərbaycanla bağlı tarix hissəsində isə 19 oktyabrın bəzi illərdə ölkənin ictimai həyatını əks etdirən sənədlərdə yer aldığını görürük. Məsələn, 19 oktyabr 2023-cü il tarixli Azərbaycan Prezidentinin rəsmi səhifəsində Qarabağın azad olunması və 2023-cü ilin sentyabr antiterror tədbirləri barədə vətəndaş müraciətləri dərc olunub. Bu, mədəniyyət hadisəsi deyil, həmin dövrün ictimai yaddaşını əks etdirən sənədləşdirilmiş nümunədir.

Tarixdən yadda qalan

19 oktyabrın mədəniyyət təqvimində ən diqqətçəkən məqamlarından biri Ceyn Eyr romanının 1847-ci ildə nəşr edilməsidir. Bu əsər qadının müstəqilliyi, ləyaqəti və şəxsi seçimləri haqqında müzakirələrə təsir göstərərək dünya ədəbiyyatının davamlı yaşayan nümunələrindən birinə çevrilib. Digər tərəfdən, Conatan Sviftin vəfatı bu günü satirik ədəbiyyatın böyük nümayəndələrindən birini xatırlamaq üçün əlamətdar edir.

Əgər bu günə qiymət verəsi olsam, mən deyərdim ki, 19 oktyabr həm tarixin siyasi və elmi dönüşlərini, həm də söz sənətinin, musiqinin və səhnə yaradıcılığının müxtəlif simalarını yada salan gündür. Tarixi təqvimin dəyəri yalnız çoxlu ad və hadisə sadalamaqda deyil, hər bir faktın düzgün tarixlə və etibarlı mənbə ilə təqdim olunmasındadır.

Şəkildə: Şarlotta Brontenin “Ceyn Eyr” romanına illüstrasiya

“Ədəbiyyat və incəsənət”