Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Gəncə şəhərinin mülki yaşayış massivlərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən uzaqmənzilli ballistik raketlərlə kütləvi bombardmana məruz qalmasının 6-cı ildönümü (17 oktyabr 2020) sabah tamam olur. Döyüş bölgəsindən və cəbhə xəttindən yüzlərlə kilometr uzaqda yerləşən dinc sakinlərin gecə vaxtı yatarkən qəsdən və amansızlıqla hədəfə alınması müasir hərb tarixinə ən ağır, bağışlanılmaz müharibə cinayətlərindən biri kimi həkk olunmuşdur.
Qanlı gecənin anatomiyası: "Skad-B" ballistik raketləri
2020-ci il oktyabrın 16-dan 17-nə keçən gecə, saat təxminən 01:00 radələrində Azərbaycanın ikinci ən böyük şəhəri, qədim mədəniyyət mərkəzi Gəncə növbəti dəfə dəhşətli partlayış səsləri ilə sarsıldı. Ermənistan silahlı qüvvələri heç bir hərbi zərurət və hədəf olmadan, bilavasitə dinc sakinlərin sıx yaşadığı Cavadxan qəsəbəsini hədəfə almışdı.
Bu hücumda istifadə olunan silah sıradan bir artilleriya qurğusu deyil, Ermənistan ərazisindən buraxılan və dağıdıcı qüvvəsi beynəlxalq konvensiyalarla mülki ərazilərdə qadağan edilən "Skad-B" (Elbrus) tipli operativ-taktiki ballistik raket idi. Təxminən 1 tona yaxın yüksək partlayıcı başlıq daşıyan bu raket yaşayış binalarının tam ortasına düşərək bütöv bir məhəlləni bir neçə saniyədə xəritədən sildi, çoxmənzilli binaları dərin uçurumlara və beton yığınlarına çevirdi.
Tələfatın dəhşətli statistikası və məhv olan ailələr
İnsanların evlərində dinc yatdığı vaxtda baş verən bu qəfil xain bombardman nəticəsində kütləvi mülki tələfat qeydə alındı:
16 nəfər günahsız dinc sakin dağıntılar altında qalaraq və ya ağır bədən xəsarətlərindən şəhid oldu. Həyatını itirənlərin arasında azyaşlı uşaqlar, yeniyetmələr və qadınlar var idi.
55-dən çox vətəndaş bədənin müxtəlif nahiyələrindən ağır qəlpə yaraları, yanıqlar və daxili travmalarla xəstəxanalara çatdırıldı.
Axtarış-xilasetmə əməliyyatları günlərlə davam etdi. Fövqəladə Hallar Nazirliyinin xilasediciləri və yerli əhali tonlarla çəkisi olan beton plitələri əlləri ilə qaldıraraq yaralıları çıxarmağa çalışırdılar. Bu terror aktında bütöv ailələr bir anda yox oldu. Ələsgərovlar ailəsinin başçısı Ceyhun, həyat yoldaşı Təranə və onların gənc övladı Ülvi eyni saniyədə doğma evlərinin uçqunları altında can verdilər.
Gəncəyə qarşı ardıcıl 5 terror aktı
17 oktyabr hücumu Gəncə şəhərinin məruz qaldığı ilk və ya yeganə zərbə deyildi. 44 günlük Vətən müharibəsinin gedişatında Azərbaycan Ordusunun cəbhədəki rəşadətli addımları qarşısında aciz qalan Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi mülki əhali arasında qorxu, vahimə yaratmaq və ölkədə daxili sabitliyi pozmaq məqsədilə Gəncəni ümumilikdə 5 dəfə (4, 5, 8, 11 və 17 oktyabr tarixlərində) raket və ağır artilleriya atəşinə tutmuşdur. Bu ardıcıl hərbi cinayətlərin yekun nəticəsi dəhşətli rəqəmlərlə ifadə olunur:
Ümumilikdə 26 nəfər mülki şəxs şəhid oldu (onlardan 1-i körpə, 5-i uşaq, 10-u isə qadın idi).
175-dən çox dinc vətəndaş müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alaraq fiziki və mənəvi travmalarla üzləşdi.
Fəsadlar tək fiziki itkilərlə bitmədi; bir neçə azyaşlı uşaq həm anasını, həm də atasını eyni gündə itirərək hər iki valideyn himayəsindən tamamən məhrum qaldı.
Beynəlxalq humanitar hüququn tapdalanması
Beynəlxalq hüquq normalarına, xüsusilə 1949-cu il Cenevrə konvensiyalarına əsasən, müharibə zamanı mülki əhalinin və qeyri-hərbi obyektlərin qəsdən hədəfə alınması birbaşa hərbi cinayət və bəşəriyyətə qarşı cinayət hesab olunur. Gəncə şəhəri münaqişə zonasından, aktiv cəbhə xəttindən tamamilə uzaqda yerləşirdi və orada hər hansı strateji hərbi infrastruktur mövcud deyildi. Azərbaycan dövləti hadisədən dərhal sonra bütün lazımi hüquqi sübutları, raket qalıqlarını və faktları toplayaraq beynəlxalq məhkəmələrə, insan hüquqları təşkilatlarına təqdim etmişdir. Sırf bu terror aktlarının təşkilatçısı və əmrini verən separatçı qüvvələrin başçısı Arayik Harutyunyan hazırda Bakıda həbsdədir və ədalət mühakiməsi qarşısında cavab verməkdədir.
Tarixi yaddaş: Açıq səma altında memorial kompleks
Gəncə xalqı və bütövlükdə Azərbaycan milləti bu qanlı gecəni heç vaxt unutmadı. Dağılmış binaların bəzi qalıqları, raketin yaratdığı böyük çuxurlar Ermənistanın faşizm siyasətinin əyani sübutu olaraq dövlət tərəfindən toxunulmaz saxlanıldı və açıq səma altında Memorial Kompleksə çevrildi. Sabah, yəni oktyabrın 17-də, faciənin 6-cı ildönümündə respublikanın hər yerindən gələn minlərlə insan, rəsmi rəsmilər və xarici diplomatlar bu əraziyə axışacaqlar. Dağıntıların üzərinə günahsız şəhidlərin xatirəsinə qərənfillər, bombardman zamanı həyatını itirən azyaşlı uşaqların xatirəsinə isə oyuncaqlar düzüləcəkdir.
Gəncə terroru bizim qan yaddaşımız, günahsız qurbanlar qarşısındakı unudulmaz borcumuzdur.
Allah Gəncə və bütün Vətən şəhidlərinə rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(17.10.2026)
