Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycanın müasir tarixinə Qan Yaddaşı və eyni zamanda Zəfər Salnaməsi kimi həkk olunan 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı qüvvələrinin cəbhə xəttindən onlarla kilometr uzaqlıqda yerləşən dinc şəhərlərimizi hədəf almasından illər ötür. Dünən — tarixində Gəncə şəhərinin, bu gün — tarixində isə Bərdə şəhərinin Ermənistan tərəfindən ilk dəfə raket atəşinə tutulmasının ildönümüdür.
Döyüş meydanında rəşadətli Azərbaycan Ordusu qarşısında diz çökən Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi, mülki əhalini qorxutmaq və panika yaratmaq məqsədilə beynəlxalq hüququn bütün norma və prinsiplərini kobud şəkildə pozaraq müharibə cinayətləri törətmişdir.
Cəbhədən uzaq hədəflər: Gəncə və Bərdə terroru
Gəncə: yuxuda vurulan şəhər
2020-ci il oktyabrın 4-də səhər saat 10 radələrində Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycanın ikinci ən böyük şəhəri olan, cəbhə xəttindən 100 kilometr uzaqlıqda yerləşən Gəncəni ilk dəfə ballistik raketlərlə hədəf aldı. İlk hücum nəticəsində 1 mülki şəxs (Tunar Əliyev) şəhid oldu, 30-dan çox dinc sakin yaralandı. Bu, işğalçı ölkənin müharibə zonasından kənara etdiyi ilk ciddi terror aktı idi.
Ermənistan oktyabr ayı ərzində (4, 5, 8, 11 və 17 oktyabr) Gəncəyə ümumilikdə 5 dəfə “Skad” və “Toçka-U” tipli qadağan olunmuş ballistik raketlərlə zərbələr endirdi. Oktyabrın 11-də və 17-də gecə saatlarında insanların yatdığı çoxmənzilli yaşayış binalarının birbaşa hədəf alınması nəticəsində aralarında uşaqlar, qadınlar və yaşlılar da olmaqla 26 mülki şəxs şəhid oldu, 175 nəfər isə ağır yaralandı. Bütöv ailələr xəritədən silindi, körpələr hər iki valideynini itirdi.
Bərdə: mərkəzi xəstəxana və küçələrin ütəşə tutulması
Gəncəyə edilən ilk hücumdan cəmi bir gün sonra — oktyabrın 5-də Ermənistan silahlı qüvvələri dinc sakinlərin sıx yaşadığı, heç bir hərbi obyektin yerləşmədiyi Bərdə şəhərinin mərkəzi küçələrini və Mərkəzi Rayon Xəstəxanasının yaxınlığını raket atəşinə tutdu. Həmin gün raket qəlpələrinin mülki infrastruktura və küçələrə düşməsi nəticəsində 2 nəfər həlak oldu, 6 nəfər isə yaralandı.
Ermənistan müharibə dövründə Bərdə rayonunu və şəhər mərkəzini (5, 8, 27, 28 oktyabr və 7 noyabr tarixlərində) ümumilikdə 5 dəfə hədəfə aldı. Oktyabrın 27-də Qarayusifli kəndinin, oktyabrın 28-də isə Bərdə şəhərinin dinc sakinlərinin sıx hərəkətdə olduğu ticarət mərkəzlərinin qadağan olunmuş kasetli bombalarla vurulması nəticəsində ümumilikdə 28 nəfər həlak oldu, 108 nəfər yaralandı.
Ermənistanın tarixi müharibə cinayətlərinin xronologiyası
Gəncə və Bərdə terroru Ermənistanın ilk cinayəti deyil, onun onilliklər boyu həyata keçirdiyi sistematik etnik təmizləmə və dövlət terroru siyasətinin davamı idi. Ermənistanın beynəlxalq hüquq qarşısında cavabdeh olduğu başlıca müharibə cinayətləri bunlardır:
Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə törədilən soyqırımlar və kütləvi qırğınlar:
Xocalı Soyqırımı (26 fevral 1992): Ermənistan silahlı birləşmələrinin 366-cı motoatıcı alayın köməkliyi ilə Xocalı şəhərində 613 mülki şəxsi (o cümlədən 63 uşaq və 106 qadını) xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirməsi bəşəriyyətə qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biridir.
Malıbəyli, Quşçular və Qaradağlı 1ətliamları (fevral 1992): Xocalıdan bir neçə gün əvvəl Şuşanın Malıbəyli və Quşçular kəndlərində, eləcə də Xocavəndin Qaradağlı kəndində dinc əhali mühasirəyə alınaraq kütləvi şəkildə güllələnmiş, onlarla insan diri-diri quyulara atılmışdır.
Ağdaban qırğını (8 aprel 1992): Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndinə hücum edən ermənilər 779 mülki sakini işgəncələrə məruz qoymuş, 67 nəfəri qətlə yetirmiş və tarixi əlyazmaları, kəndi tamamilə yandırmışlar.
Ballıqaya qətliamı (28 avqust 1992): Goranboy rayonunun Ballıqaya kəndində məskunlaşan Xocalıdan olan məcburi köçkünlərin çadırları erməni diversiya qrupu tərəfindən atəşə tutulmuş, aralarında azyaşlıların da olduğu 24 dinc sakin vəhşicəsinə öldürülmüşdür.
Mülki şəxslərin girov götürülməsi və itkin düşənlər: Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı 4000-ə yaxın azərbaycanlı (mülki şəxslər və hərbçilər) itkin düşmüşdür. Ermənistan tərəfi girov götürdüyü şəxslərə beynəlxalq Cenevrə konvensiyalarının ziddinə olaraq ağır işgəncələr vermiş, onların bir çoxunu kütləvi məzarlıqlarda basdırmışdır. İşğaldan azad edilmiş Şuşa (Daşaltı), Xocalı (Fərrux), Ağdam və Xocavənd ərazilərində tapılan kütləvi məzarlıqlar bu vəhşiliyin bariz sübutudur.
Ekosid, urbisid və mədəni soyqırım: 30 illik işğal dövründə Ermənistan Azərbaycanın şəhər və kəndlərini tamamilə yerlə-yeksan etmiş (Ağdam şəhərinin "Xirosima" adlandırılması buna misaldır), meşələri yandırmış, çayları zəhərləmişdir. Eyni zamanda İslam mədəniyyətinə aid olan yüzlərlə məscid, muzey və tarixi abidə ya tamamilə dağıdılmış, ya da təhqir edilərək heyvan tövləsinə çevrilmişdir.
Vətən müharibəsi dövründə dinc şəhərlərin hədəf alınması (2020): Döyüş bölgəsindən uzaq olan Gəncə və Bərdə ilə yanaşı, Ermənistan ordusu Mingəçevir (Su Anbarını hədəf almaqla), Tərtər, Beyləqan, Ağcabədi, Qəbələ, Goranboy və Naftalan şəhərlərini də davamlı olaraq ağır artilleriya və ballistik raketlərdən atəşə tutmuşdur. 44 günlük müharibə ərzində bu terror aktları nəticəsində 93 mülki azərbaycanlı şəhid olmuş, 400-dən çox insan yaralanmışdır.
Post-müharibə dövrü: mina terroru: Müharibə bitdikdən sonra da Ermənistanın cinayətləri formasını dəyişərək davam edir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə basdırılmış milyonlarla minanın dəqiq xəritələrini verməkdən imtina edən Ermənistan, post-müharibə dövründə yüzlərlə mülki şəxsin və hərbçinin həyatını itirməsinə və ya şikəst olmasına səbəb olmaqla Mina Terrorunu davam etdirir.
Hüquqi müstəvidə cəza: Beynəlxalq Konvensiyalar və körpələrin yarımçıq qalan taleyi
Ermənistan ordusu cəbhə xəttindən 100 kilometrlərlə kənarda yerləşən dinc şəhərlərə hücum edərkən 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarını və onların Əlavə Protokollarını birbaşa tapdalayıb. Xüsusilə Bərdə şəhərinin mərkəzi ticarət obyektlərində və küçələrində dinc sakinlərin sıx hərəkətdə olduğu saatlarda kasetli sursatlardan (Smerç raketləri) istifadə edilməsi xüsusi amansızlıq ssenarisi idi. Kasetli bombalar havada parçalanaraq yüzlərlə kiçik qəlpəni geniş əraziyə yayır və yalnız insan tələfatını artırmağa xidmət edir. Beynəlxalq insan haqları təşkilatları (Amnesty International və Human Rights Watch) da öz hesabatlarında Ermənistanın mülki infrastrukturu və yaşayış binalarını hədəf almasını geniş şəkildə sənədləşdirib.
Erməni terrorunun ən ağır mənəvi zərbəsi Gəncə və Bərdədə valideynlərini itirən, körpə yaşlarında bu dəhşəti yaşayan uşaqlar oldu.
Nilay Əliyeva: Gəncədə çoxmənzilli binaların raketlə dağıdılması nəticəsində hələ körpə ikən həm atasını (Adil), həm anasını (Günay), həm də nənəsini eyni gecədə itirərək tam yetim qaldı.
Sevil və Hüseyn: Erməni raketinin evlərinə düşməsi nəticəsində 16 yaşlı Sevil və onun 8 yaşlı qardaşı Hüseyn valideynlərini itirdi.
Bəxtiyar və Xədicə: Dağıntılar altından qanlar içində çıxarılan, lakin xəstəxanada çəkilən fotosunda gülümsəməsi ilə bütün dünyanın yaddaşına erməni faşizminin şahidi kimi həkk olunan balaca Bəxtiyarın taleyi bu gün də bu cinayətlərin unudulmaz vizual sübutudur.
Müharibə canilərinin Bakı apellyasiya məhkəməsi qarşısına çıxarılması
Azərbaycan dövləti bu cinayətləri təkcə sənədləşdirməklə kifayətlənmədi, eyni zamanda günahkarların hüquqi müstəvidə cəzalandırılması üçün qətiyyətli addımlar atdı. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal antiterror tədbirlərindən sonra, Qarabağda dinc əhaliyə qarşı sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər törədən, terror aktlarının əmrini verən separatçı rejimin rəhbərləri və hərbi caniləri həbs edilərək Bakıya gətirildi.
Hazırda Bakı Hərbi Məhkəməsinin hökmündən sonra Bakı Apellyasiya Məhkəməsində Ermənistan Respublikasının vətəndaşları olan əsas müharibə canilərinin məhkəmə prosesi davam edir. İttiham olunan şəxslər sırasına aşağıdakı rəsmi fiqurlar daxildir:
Arayik Arutyunyan (Gəncənin ballistik raketlərlə vurulması əmrini şəxsən sosial şəbəkə hesabında etiraf edən separatçı rəhbər)
Arkadi Qukasyan və Bako Sahakyan (Keçmiş qondarma rejimin rəhbərləri)
David Babayan, Levon Mnatsakanyan və digərləri.
Bu şəxslər Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddələri ilə soyqırımı, terrorçuluq, müharibə qanunlarını və qaydalarını pozma, habelə təcavüzkar müharibənin aparılması maddələri ilə mühakimə olunurlar. Məhkəmə proseslərində zərərçəkmiş qismində ifadə verən Gəncə və Bərdə sakinləri, o cümlədən Birinci Qarabağ müharibəsinin şahidləri erməni dövlət terrorunun planlı şəkildə həyata keçirildiyini faktlarla sübut edirlər.
Eyni zamanda, Azərbaycan Respublikası Ermənistanın törətdiyi ekoloji cinayətlər (ekosid), şəhərlərin tamamilə dağıdılması (urbisid) və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yüz minlərlə basdırılmış gizli minalarla bağlı Haaqa Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinə və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə (AİHM) rəsmi iddialarını təqdim etmişdir.
Sonda
Döyüş meydanında rəşadətli Azərbaycan Ordusu qarşısında duruş gətirə bilməyən Ermənistan hərbi rəhbərliyinin dinc sakinləri hədəf seçməsi onun acizliyinin sübutu idi. Bu gün Gəncə və Bərdə şəhərlərində ucaldılan xatirə kompleksləri, dağıdılmış və toxunulmaz saxlanılan binalar həm bu faciənin qurbanlarının xatirəsini yaşadır, həm də erməni faşizminin əsl simasını gələcək nəsillərə ötürür. Müharibə canilərinin Bakıda ədalət mühakiməsi qarşısında dayanması isə bütün şəhidlərimizin və günahsız qurbanlarımızın qanının yerdə qalmadığının ən böyük hüquqi təntənəsidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.10.2026)
