4 Oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü tarixi mədəni irsin yaddaşda qorunması və Böyük Qayıdışın humanitar mahiyyəti
Gülxarə Əhmədova,
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Cəbrayıl Azərbaycanın qədim tarixini, zəngin maddi və mənəvi mədəni irsini yaşadan bölgələrdən biridir. Araz çayının sahilində yerləşən bu qədim yurd əsrlər boyu müxtəlif tarixi və mədəni proseslərin şahidi olmuş, ərazisində qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar, türbələr, məscidlər, ziyarətgahlar, körpülər və digər memarlıq nümunələri formalaşmışdır.
Bu baxımdan Cəbrayıl yalnız coğrafi məkan deyil, həm də Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının mühüm daşıyıcılarından biridir. Rayonun zəngin tarixi keçmişini “Divlər Sarayı” mağarası, müxtəlif kurqan və məqbərələr, “Başıkəsik Gümbəz”, “Qala”, “Qız qalası”, Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Sultan Məcid hamamı və Xubyarlı kəndindəki səkkizguşəli türbələr kimi çoxsaylı maddi mədəniyyət nümunələri əks etdirir.
Cəbrayılın tarixini özünəməxsus edən əsas xüsusiyyətlərdən biri də onun ərazisində müxtəlif dövrlərə aid zəngin maddi-mədəniyyət nümunələrinin qorunub saxlanmasıdır. Rayonun müxtəlif ərazilərində aşkar edilmiş arxeoloji abidələr burada qədim yaşayış məskənlərinin və zəngin mədəni həyatın izlərini günümüzə çatdırır. Kurqanlar, qədim yaşayış yerləri, mağaralar, qalalar və digər arxeoloji abidələr Cəbrayılın keçmişi haqqında mühüm məlumatlar verir. Bu abidələr yalnız rayonun deyil, bütövlükdə Azərbaycanın qədim və orta əsrlər tarixinin öyrənilməsi baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır. Onların hər biri torpağın yaddaşında qorunan bir tarix səhifəsi olmaqla, Cəbrayılın əsrlər boyu formalaşan zəngin mədəni irsinin izlərini yaşadır.
Cəbrayılın zəngin mədəni irsində dini və memorial məkanların da xüsusi yeri var. “Cəbrayıl Ata”, “Hacı Qaraman”, “Mazannənə”, “Mərmərnənə”, “Dül-dül” kimi ziyarətgahlar əsrlər boyu bölgə sakinlərinin mənəvi dünyasında mühüm yer tutub. Bu məkanlar yalnız insanların ziyarət etdiyi müqəddəs yerlər deyil, həm də nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrin, inancların və yerli yaddaşın daşıyıcıları olub. Onlarla bağlı yaranmış rəvayətlər, xalq arasında qorunan inanclar və tarixi xatirələr Cəbrayılın zəngin mənəvi dünyasını əks etdirir. Bu baxımdan həmin ziyarətgahlar rayonun maddi irsi ilə yanaşı, xalq yaddaşında yaşadılan qeyri-maddi mədəni irsin də mühüm nümunələri hesab olunur. Tarixi-mədəni irs nümunələri arasında Xudafərin körpülərinin xüsusi yeri var. Araz çayı üzərində yerləşən bu qədim tikililər yalnız öz dövrünün mühüm mühəndislik və memarlıq nümunələri kimi deyil, həm də əsrlər boyu müxtəlif yaşayış məkanlarını birləşdirən tarixi yolların şahidi kimi diqqət çəkir. Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına görə, 11 tağlı Xudafərin körpüsü XI–XII əsrlərə, 15 tağlı körpü isə XIII əsrə aid edilir. Əsrlər boyu Arazın hər iki sahili arasında əlaqənin təmin olunmasında mühüm rol oynayan bu körpülər bu gün də bölgənin zəngin tarixi keçmişini yaşadan nadir memarlıq nümunələrindən biri kimi əhəmiyyətini qoruyur.
Lakin bu zəngin tarixi-mədəni mühit XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində ağır sınaq qarşısında qaldı. 23 avqust 1993-cü ildə rayonun işğal olunması ilə Cəbrayıl sakinləri doğma yurdlarından məcburi şəkildə didərgin düşdülər. Şəhər və kəndlərlə yanaşı, əsrlər boyu formalaşmış tarixi-mədəni irs də ciddi zərər gördü, bir sıra abidələr dağıntıya məruz qaldı. Bununla da yalnız yaşayış məkanları deyil, həmin məkanlarla bağlı tarixi yaddaşın və mədəni ənənələrin yaşadığı mühit də uzun illər öz təbii həyatından məhrum oldu. Lakin bütün bu itkilərə baxmayaraq, doğma yurda bağlılıq və tarixi yaddaş insanların xatirəsində yaşamaqda davam etdi.
Mədəni irsin dağıdılması yalnız memarlıq abidələrinin və tarixi tikililərin itirilməsi ilə məhdudlaşmır. Hər bir abidə keçmişlə bu gün arasında əlaqə yaradan, müəyyən bir məkanın tarixini və yaddaşını yaşadan maddi bir izdir. Məscidin, türbənin, qədim qəbiristanlığın, körpünün, yaşayış məskəninin və ya arxeoloji abidənin məhv edilməsi həmin məkanın tarixi haqqında gələcək nəsillərə ötürüləcək məlumatların da itirilməsi deməkdir. Bu baxımdan tarixi irsin qorunması həm də insanların yaddaşının, ailə tarixlərinin, qədim yer adlarının və nəsillər arasında ötürülən mənəvi bağların qorunması deməkdir. Cəbrayılın timsalında bu məsələ daha aydın görünür: dağıdılmış və ya zədələnmiş abidələrlə yanaşı, onların yaşatdığı xatirələrin və məkan yaddaşının qorunması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal illərində Cəbrayıllıların doğma yurdla bağlı yaddaşı yalnız evlər və həyətlərlə məhdudlaşmırdı. Məktəb, məscid, qəbiristanlıq, bulaq, ziyarətgah, kənd yolu, qədim tikili, ata-baba ocağı və illər ərzində formalaşmış yer adları da bu yaddaşın ayrılmaz hissəsi idi. İnsan üçün doğma yurd yalnız yaşadığı ev deyil, həm də uşaqlığının keçdiyi küçələr, ailəsinin və əcdadlarının izlərini daşıyan məkanlar, gündəlik həyatının ayrılmaz parçasına çevrilmiş tanış ünvanlardır. Bu səbəbdən məcburi köçkünlük sadəcə fiziki məkandan uzaq düşmək deyil, bütöv bir həyat mühitindən ayrılmaq anlamına gəlirdi. Buna baxmayaraq, Cəbrayılın tarixi və doğma yurd xatirəsi ailələrdə, şəxsi yaddaşlarda və nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrdə yaşamaqda davam etdi.
Bu baxımdan 4 Oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü yalnız 2020-ci ilin mühüm hadisələrindən birini xatırladan tarix deyil, uzun illər yaddaşlarda yaşadılan doğma yurdun yenidən öz sakinlərinə yaxınlaşdığı gün kimi də xüsusi məna daşıyır. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar zamanı rayonun kəndləri mərhələli şəkildə azad edildi və oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin azad olunması ilə bu tarixi yolun mühüm səhifələrindən biri yazıldı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi xronologiyasında sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin, oktyabrın 3-də bir sıra yaşayış məntəqələrinin, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və digər kəndlərin azad edildiyi qeyd olunur. 4 oktyabr Cəbrayılın tarixində uzun illərdən sonra yeni bir səhərin başlanğıcı oldu. Həmin gün şəhərdə Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması təkcə bir bayrağın yüksəldilməsi deyildi. Bu, doğma torpağın yaddaşına, onun tarixinə və illərlə həsrət qalmış məkanlara qayıdışın rəmzinə çevrildi. Sanki illər boyu insanların xatirələrində yaşatdığı Cəbrayıl yenidən öz küçələrinə, daşlarına, torpağına qovuşurdu. Bu hadisə şəhərin yalnız coğrafi məkan kimi deyil, insanların yaddaşında yaşayan doğma yurd kimi də yenidən aktuallaşmasını ifadə etdi. Prezident İlham Əliyevin həmin gün xalqa müraciətində Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsini xüsusi tarixi hadisə kimi qeyd etməsi də bu günün yaddaşdakı yerini daha da möhkəmləndirdi.
2023-cü ildə imzalanmış sərəncamla 4 oktyabrın Cəbrayıl şəhəri günü kimi təsis edilməsi bu tarixin yaddaşımızda daha möhkəm yer tutmasına şərait yaratdı. Hər il 4 oktyabrın qeyd olunması Cəbrayılın azadlıq tarixinin yeni nəsillərə çatdırılması, həmin günün daşıdığı mənanın yaşadılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin şəhərin azad olunması ilə qarşıda duran yol başa çatmırdı. Əslində, bundan sonra daha uzun və məsuliyyətli bir mərhələ başlayırdı. Dağıdılmış şəhərin və kəndlərin yenidən qurulması, insanların illər boyu həsrətində olduqları doğma torpaqlara qayıtması, tarixi yaddaşın bərpası və mədəni irsin qorunması bu mərhələnin əsas istiqamətlərini təşkil edirdi.
Bu mənada Cəbrayılın yenidən qurulmasını yalnız yeni binaların, yolların və infrastrukturların inşası ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Söhbət təkcə daşın və divarın deyil, uzun illər əvvəl yarımçıq qalmış həyatın yenidən qurulmasından gedir. Çünki şəhər yalnız küçələrdən və binalardan ibarət deyil. Şəhərə ruh verən onun insanları, uşaqların səsi, məktəbləri, məscidləri, parkları, meydanları, gündəlik həyatı və illər ərzində formalaşmış xatirələridir. Buna görə Cəbrayılın bərpası həm də vaxtilə burada yaşayan insanların həyatının, sosial münasibətlərinin və doğma məkanla bağlı mənəvi bağlarının yenidən canlandırılması deməkdir. 2021-ci ildə Cəbrayıl şəhərinin bərpasının təməl daşının qoyulması bu yolun mühüm başlanğıc mərhələlərindən biri oldu. Həmin gün gələcək şəhərin siması ilə yanaşı, onun keçmişinin necə yaşadılacağı məsələsi də diqqət mərkəzində idi. Şəhərdə Memorial Kompleksin yaradılması ilə bağlı fikirlər bu baxımdan xüsusi məna daşıyırdı. İşğal illərinin dağıntılarının müəyyən hissəsinin yaddaş naminə qorunması və gələcəkdə muzey ekspozisiyasında nümayiş etdirilməsi ideyası keçmişi unutmaq yox, onu gələcək nəsillərə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Yeni Cəbrayılın qurulması ilə köhnə Cəbrayılın yaddaşının qorunması eyni yolun iki istiqamətinə çevrilir. Bir tərəfdə yeni evlər, küçələr və müasir şəhər həyatı qurulur, digər tərəfdə isə bu torpağın yaşadığı tarix, itirdikləri və insanların illərlə qoruduğu xatirələr gələcəyə daşınır. Məhz bu vəhdət yurd yerinin bərpasına yalnız şəhərsalma deyil, həm də dərin humanitar məna qazandırır.
Bu yanaşmanın humanitar mahiyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki bərpa yalnız dağıdılmışı yenidən qurmaq deyil, həm də keçmişi unutmadan gələcəyə addımlamaq deməkdir. Yeni şəhər qurularkən köhnə şəhərin yaddaşının qorunması da bu prosesin mühüm hissəsinə çevrilir. Dağıntıların müəyyən hissəsinin yaddaş məkanı kimi saxlanılması keçmişlə bu gün arasında mənəvi bir körpü yarada, gələcək nəsillərə yaşanmış hadisələri yalnız sözlə deyil, real tarixi izlər vasitəsilə anlatmağa imkan verə bilər. Bu gün tarixi-mədəni irsin qorunması da yeni mərhələyə qədəm qoyur. İşğal illərində dağıdılmış və ya zərər görmüş abidələrin müəyyənləşdirilməsi, sənədləşdirilməsi, köhnə fotoşəkillərin və arxiv materiallarının toplanması, onların tarix və memarlıq baxımından araşdırılması qarşıda duran mühüm vəzifələrdəndir. Mümkün olan hallarda həmin abidələrin elmi əsaslarla bərpası ilə yanaşı, onların tarixi mühitinin və əvvəlki funksiyalarının da yaddaşda yaşadılması vacibdir. Çünki abidəni yalnız daş və divar kimi qorumaq kifayət etmir. Onun ətrafında formalaşmış tarix, xatirə və insan hekayələri də yaşadılmalıdır.
Bu irs xəritəsində Xudafərin körpüləri isə xüsusi yer tutur. Arazın üzərində əsrlərdir dayanan bu möhtəşəm tikililər keçmişin səssiz şahidləri kimi müxtəlif dövrlərin izlərini bu günə qədər daşıyır. Onlar yalnız memarlıq və mühəndislik sənətinin qiymətli nümunələri deyil, həm də tarixən müxtəlif yaşayış məkanlarını birləşdirən yolların, ticarət və mədəni əlaqələrin yaddaşını yaşadan abidələrdir. Xudafərin körpülərinin qorunması və tədqiqi bu ərazinin tarixini daha geniş coğrafi və mədəni kontekstdə anlamağa imkan verir. Bu baxımdan həmin abidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması yalnız bir rayonun tarixinin qorunması anlamına gəlmir. Xudafərin və digər tarixi tikililər bütövlükdə Azərbaycanın zəngin mədəni keçmişinin mühüm səhifələrini yaşadır. Onların hər biri keçmişdən bu günə uzanan bir yaddaş körpüsüdür. Bu körpülərin qorunması isə yalnız daşın və memarlığın deyil, tarixlə insan arasında qurulan mənəvi bağın da qorunması deməkdir.
Bərpa prosesinin ən mühüm tərəflərindən biri isə insan amilidir. Tarixi məkanın həqiqi mənada dirçəlişi yalnız yolların, binaların və infrastrukturların yenilənməsi ilə deyil, illər boyu doğma yurd həsrəti çəkən insanların geri qayıtması ilə tamamlanır. Bu baxımdan Böyük Qayıdış doğma torpağın tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır. Keçmiş məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıtması yalnız sosial və iqtisadi hadisə deyil, həm də dərin humanitar məna daşıyır. Çünki insanın doğulduğu torpağa qayıtması ilə ailə yaddaşı, yerli adətlər, sosial münasibətlər və nəsildən-nəslə ötürülən mədəni ənənələr yenidən öz təbii mühitinə qovuşur. Şəhərdə yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, sosial obyektlərin və digər infrastrukturun yaradılması da bu qayıdışın mühüm hissəsidir. 2024-cü ildə yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi ilə yeni şəhər həyatının formalaşması istiqamətində mühüm addım atıldı. Rəsmi məlumata görə, kompleksdə yaşayış binaları ilə yanaşı sosial-məişət obyektləri, istirahət və idman məkanları da yaradılıb. Beləliklə, quruculuq prosesi yalnız insanların yerləşdirilməsini deyil, onların gündəlik həyat üçün zəruri olan bütün şəraitlə təmin olunmasını nəzərdə tutur.
Bu gün qarşıda gedən bərpa prosesini iki bir-birini tamamlayan istiqamətdə görmək mümkündür. Bir tərəfdən müasir şəhər və kənd infrastrukturu qurulur, digər tərəfdən isə illər ərzində qorunub saxlanılan tarixi və mədəni yaddaşın doğma məkanda yenidən yaşadılması üçün imkanlar yaradılır. Bu iki istiqamətin vəhdəti gələcək şəhər mühitinin yalnız müasir tələblərə cavab verməsinə deyil, həm də öz tarixi kökləri ilə bağlı olmasına şərait yaradır. Yeni mərhələ, eyni zamanda, iqtisadi və sosial həyatın yenidən canlandırılması ilə səciyyələnir. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması, yol və enerji infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması bölgədə yeni sosial-iqtisadi mühitin formalaşmasına xidmət edir. Lakin bu dəyişikliklərin humanitar əhəmiyyəti yalnız tikilən obyektlərin və iqtisadi göstəricilərin sayı ilə ölçülmür. Əsas məna uzun illər boş qalmış məkanların yenidən insan səsi ilə canlanması, gündəlik həyatın bərpası və doğma yurdun yaddaşla birlikdə yenidən yaşaması ilə bağlıdır. Böyük Qayıdış yalnız bir köç prosesi deyil. Bu, insanın öz evinə, küçəsinə, məktəbinə, torpağına və xatirələrinə qayıdışıdır. Yeni həyat qurulduqca illər ərzində yaddaşlarda qorunan doğma yurd obrazı da yenidən real məkana çevrilir.
Bu məqamda rayonun maddi-mədəni irsinin yenidən araşdırılması və sənədləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Uzun illər işğal altında qalmış ərazilərdəki tarixi abidələrin bir qismi dağıdılıb, bir qisminin ilkin görünüşü dəyişib, bəziləri haqqında məlumatlar isə əsasən fotoşəkillər, arxiv sənədləri və əvvəlki tədqiqatlar vasitəsilə günümüzə gəlib çatıb. Bu materialların toplanması və sistemləşdirilməsi gələcəkdə ərazinin bütöv mədəni irs xəritəsinin hazırlanmasına imkan verə bilər. Belə bir xəritə yalnız bu gün qorunub saxlanılan abidələri deyil, zamanında mövcud olmuş, lakin dağıdılmış və ya itirilmiş irs nümunələrini də əhatə etməlidir. Qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar, türbələr, məscidlər, ziyarətgahlar, qəbiristanlıqlar, körpülər, hamamlar, qalalar və yerli memarlıq nümunələri ilə yanaşı, həmin məkanlarla bağlı xalq rəvayətləri, inanclar və toponimlər də bu yaddaş xəritəsinin mühüm hissəsini təşkil edə bilər. Belə yanaşma maddi irslə yanaşı, nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi yaddaşın da qorunmasına şərait yaradar.
Bu yaddaşın gələcək nəsillərə çatdırılmasında muzeylərin və memorial məkanların da xüsusi rolu ola bilər. Muzey yalnız keçmişdən qalan əşyaların nümayiş etdirildiyi məkan deyil, həm də bir xalqın öz tarixini tanıdığı, yaddaşını qoruduğu və gələcəyə ötürdüyü canlı mədəniyyət ocağıdır. Gələcəkdə yaradılacaq muzey və memorial məkanlarda rayonun qədim tarixi, arxeoloji irsi, memarlıq nümunələri, işğal illəri, məcburi köçkünlük həyatı, azadlıq və Böyük Qayıdış mərhələləri vahid yaddaş xətti üzərində təqdim edilə bilər. Belə bir təqdimat xüsusilə gənc nəslin doğma yurdun tarixini daha yaxından tanımasına və həmin tarixi şəxsi yaddaşla əlaqələndirməsinə imkan verər. Burada əsas məsələ keçmişlə müasirliyi bir-birinə qarşı qoymaq deyil, onların vəhdətini yaratmaqdır. Yeni şəhər mühiti nə qədər müasir və yenilənmiş olsa da, onun mənəvi dəyəri tarixi yaddaşla bağlandıqda daha dolğun məna qazanır. Çünki yeni qurulan küçələrdə, meydanlarda və yaşayış məhəllələrində yalnız bu günün deyil, əsrlər boyu formalaşmış bir yaddaşın da izi yaşayır. Tarixi irsin qorunması buna görə yalnız keçmişi xatırlamaq məsələsi deyil. Bu, gələcək nəsillərin öz köklərini, mənsubiyyətini və doğma yurdla bağlarını daha dərindən dərk etməsi üçün vacib bir vasitədir. Bu gün qurulan yeni həyatın keçmişin yaddaşı ilə qovuşması isə Böyük Qayıdışın yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və mədəni məzmununu ortaya qoyur.
Tarixin göstərdiyi mühüm həqiqətlərdən biri də budur ki, mədəni irsə qarşı təhlükə yalnız abidələrin fiziki şəkildə dağıdılması ilə bitmir. Dağılan hər abidə ilə birlikdə onun haqqında yaranmış xatirələrin, yerli ənənələrin, məkanla bağlı hekayələrin və nəsildən-nəslə ötürülən yaddaşın da zamanla zəifləməsi təhlükəsi yaranır. Buna görə də bərpa prosesində tarixi sənədlərin, köhnə fotoşəkillərin, xəritələrin, şifahi tarix nümunələrinin və yerli sakinlərin xatirələrinin toplanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bəzən bir fotoşəkil, bir xatirə və ya yaşlı bir sakinin danışdığı hekayə artıq mövcud olmayan bir məkanın yaddaşda yaşamasına imkan verir. Bu baxımdan 4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü yalnız 2020-ci ildə şəhərin azad edilməsini xatırladan bir tarix deyil. Bu gün çoxəsrlik keçmişi, işğal illərinin ağrılarını, yaddaşda qorunan doğma yurd obrazını və azadlıqdan sonra başlayan bərpa prosesini bir araya gətirən mühüm yaddaş günüdür. Bu tarixdə torpağa qayıdışla yanaşı, yaddaşa, tarixə və mədəni irsə qayıdışın mənası da özünü göstərir. Bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri həmin yaddaşı gələcək nəsillərə bütöv şəkildə çatdırmaqdır. Maddi-mədəni irsin araşdırılması, dağıdılmış abidələrin sənədləşdirilməsi, mümkün olan hallarda bərpası, muzey və memorial məkanların yaradılması, yerli tarix və şifahi yaddaş nümunələrinin toplanması bu istiqamətdə mühüm addımlar ola bilər. Çünki yeni salınan küçələr, tikilən evlər və qurulan müasir şəhər mühiti yalnız bu günün deyil, həm də uzun illər yaddaşlarda yaşadılan bir keçmişin üzərində yüksəlir.
Bu mənada aparılan quruculuq yalnız şəhərin və kəndlərin yenidən inşası kimi başa düşülməməlidir. Burada daha dərin bir proses gedir: illər boyu fiziki məkandan ayrı düşmüş yaddaş yenidən öz məkanına qovuşur. Vaxtilə xatirələrdə, fotoşəkillərdə və ailə söhbətlərində yaşadılan küçələr, evlər, məscidlər, ziyarətgahlar, bulaqlar və doğma yerlər yenidən real həyatın bir hissəsinə çevrilir. 4 Oktyabrın mənası da məhz bu geniş mənzərədə daha aydın görünür. Bu tarix yalnız azadlığın deyil, həm də yaddaşın yenidən doğma məkanda canlanmasının rəmzidir. Uzun və ağrılı bir ayrılıqdan sonra qayıdışla birlikdə keçmişin izləri də yeni həyatın içində öz yerini tapır. Beləliklə, bu tarixi yol şərti olaraq itkidən yaddaşa, yaddaşdan qayıdışa, qayıdışdan isə bərpaya doğru uzanan bir xətt kimi görünür. Əslində, Cəbrayılın yenidən qurulması bu yolun sonu deyil, yeni mərhələsidir. Qarşıda yalnız müasir şəhərin və yaşayış məntəqələrinin qurulması deyil, həm də tarixi irsin öyrənilməsi, qorunması və canlı mədəni mühitin yenidən formalaşdırılması vəzifəsi dayanır. Keçmişin yaddaşı ilə bu günün həyatı bir araya gəldikcə Böyük Qayıdışın humanitar mahiyyəti də daha aydın görünür.
Çünki doğma yurda qayıtmaq yalnız bir məkana dönmək deyil. Bu, həmin məkanın yaddaşına, tarixə, ailə xatirələrinə, yerli ənənələrə və nəsillər arasında davam edən mənəvi bağlara qayıtmaqdır. Bu baxımdan Cəbrayılın tarixi və mədəni irsinin yaşadılması keçmişin qorunması ilə yanaşı, gələcəyin qurulması deməkdir. Bu gün yenidən qurulan hər küçə, ucalan hər bina, bərpa olunan hər tarixi abidə və yaşadılan hər xatirə həmin böyük yaddaşın bir parçasıdır. Cəbrayılın hekayəsi də məhz burada tamamlanmır: itirilmişdən yadda qalanlara, yadda qalanlardan qayıdışa, qayıdışdan isə yeni həyata uzanan bu yol onun gələcək tarixinin əsas səhifələrindən birini təşkil edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(02.10.2026)
