Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Müharibələrin ən ağır fəsadı təkcə görünən dağıntılar və itkilər deyil, həm də onilliklərlə davam edən qeyri-müəyyənlik – itkin düşmüş insanların taleyidir. Azərbaycan xalqı 1988-ci ildən bəri davam edən hərbi münaqişə çərçivəsində beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulması ilə müşayiət olunan böyük bir itkinlər faciəsi yaşayır. Bu gün rəsmi qeydiyyatda olan 4 010 itkin vətəndaşımız faktiki olaraq müharibə cinayətlərinin və humanitar fəlakətin canlı sübutudur.
Rəsmi statistika: rəqəmlərin arxasındakı insan faciəsi
Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının 2026-cı ilin payız rəsbitlərinə əsasən itkinlərin təsnifatı aşağıdakı kimidir:
Birinci Qarabağ müharibəsi (4 004 nəfər):
Hərbi qulluqçular: 3 222 nəfər (vətən uğrunda döyüşlərdə mühasirəyə düşən, yaralı halda əsir götürülən və sonradan taleyi bilinməyən hərbçilər).
Mülki şəxslər: 782 nəfər. İşğal zamanı kəndlərdən qaçmağa macal tapmayan əhalidən 71-i uşaq (azyaşlı qızlar daxil), 288-i qadın və 319-u ahıl (yaşlı) insan olmuşdur.
İkinci Qarabağ müharibəsi (6 nəfər):
44 günlük Vətən müharibəsində döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən itkin düşən və intensiv axtarışlara rəğmən nəşləri tapılmayan 6 hərbi qulluqçumuzdur. Qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq, onların hər birinə şəhid statusu verilib.
Kütləvi məzarlıqlar və ekshumasiya prosesi
2020-ci il Zəfərindən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı axtarış-qazıntı əməliyyatlarına başlanılmışdır. Bu proses, torpağın altında gizlədilən dəhşətli müharibə cinayətlərini üzə çıxarıb.
32 kütləvi məzarlıq: İndiyədək Şuşa (Şuşa həbsxanasının ərazisi, Daşaltı), Xocalı (fərqli kəndlər daxil), Ağdam, Füzuli, Kəlbəcər (bədnam "Tunel" və Edilli faciələrinin izləri) ərazilərində 32 kütləvi dəfn yeri aşkarlanıb.
910 İnsan qalığı: Son tədqiqatlara qədər kütləvi və fərdi məzarlıqlardan ümumilikdə 910 şəxsə aid insan sümüklərinin qalıqları ekshumasiya edilərək götürülüb. Bu tapıntılar əksər hallarda əlləri və ayaqları məftillərlə bağlanmış, baş nahiyəsindən güllələnmiş və işgəncələrə məruz qalmış şəxslərə aiddir.
Müasir texnologiya: kimliyin identifikasiyası (DNT Analizləri)
İtkin şəhidlərin tapılması sadəcə sümüklərin üzə çıxarılması ilə bitmir. Onların adlarının bərpası üçün Dövlət Komissiyası, Səhiyyə Nazirliyi və prokurorluq orqanları tərəfindən DNT (Dezoksiribonuklein turşusu) profillərinin çarpaz eyniləşdirilməsi həyata keçirilir.
İtkin ailələrindən illər öncə toplanmış bioloji nümunələr (qan, ağız suyu) ilə kütləvi məzarlıqlardan tapılan sümüklərdən alınan DNT kodları laboratoriya şəraitində müqayisə edilir. Bu mürəkkəb elmi üsulla indiyədək 328 itkin şəxsin kimliyi tam dəqiqləşdirilib. Təkcə 2026-cı ilin ilk səkkiz ayı ərzində daha 57 şəhidin adı özünə qaytarılıb.
Kimliyi müəyyən edilən 267 şəhidin nəşi onilliklər sonra öz doğma rayonlarında, ailələrinin iştirakı ilə rəsmi hərbi protokola uyğun olaraq Şəhidlər Xiyabanlarında dəfn edilib. Hazırda geridə qalan 3 682 nəfərin identifikasiyası və axtarışı davam edir.
Ermənistanın informasiya blokadası və beynəlxalq hüquq
Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin (BQXK) və Cenevrə Konvensiyalarının birbaşa tələblərinə görə, münaqişə tərəfləri itkin düşmüş şəxslərin taleyi və dəfn yerləri barədə qarşı tərəfə məlumat verməyə borcludur. Lakin Ermənistan tərəfi hələ də rəsmi xəritələri, xüsusilə kütləvi basdırılma yerlərinin koordinatlarını tam şəkildə təqdim etməkdən boyun qaçırır.
Dövlət Komissiyasının arxivində 1998 və 2001-ci illərdə BQXK vasitəsilə Ermənistanın rəsmən əsir götürdüyünü təsdiqlədiyi, lakin sonradan taleyi barədə heç bir məlumat vermədiyi 54 azərbaycanlıya dair təkzibedilməz sənədlər mövcuddur. Bu, həmin şəxslərin əsirlikdə kütləvi şəkildə qətlə yetirildiyinin birbaşa göstəricisidir.
Nəticə: yarımçıq qalan gözləntilərin sonu
İtkin şəhidlərin hər birinin tapılması, 30 ildən çoxdur gözü yolda qalan ana və ataların yarımçıq təsəllisidir. İdentifikasiya olunan hər bir ad, adsız məzardan çıxarılıb Şəhidlər Xiyabanına köçürülən hər bir nəş qalıqları Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının və ədalətinin bərpasıdır. Dövlət Komissiyası tərəfindən azad edilmiş ərazilərdə qazıntı işləri sonuncu itkin vətəndaşımızın taleyi aydınlaşana qədər davam etdiriləcəkdir.
Ruhları şad olsun!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(01.10.2026)
