Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Şuşadan dünyaya yayılan səs

Şüşaya son gedişimdə inanın ki hər yerdən qulağıma musiqi sədası gəlirdi. Daşa, torpağa, ağaca, səmaya, suya – hər yerə musiqi həkk edilib sanki.

Elə səslər var ki, onları sadəcə eşitmirsən – tanıyırsan. Tarın ilk mizrabında, kamançanın kövrək avazında, sazın tellərində, xanəndənin nəfəsində doğma bir yaddaş oyanır. Bu səsin haradan gəldiyini soruşmağa ehtiyac qalmır. Çünki o, xalqın öz səsidir.

Azərbaycan üçün musiqi yalnız sənət növü deyil. O, tarixdir, yaddaşdır, mənəviyyatdır, milli özünüdərkin ifadəsidir. Muğamda əsrlərin hikməti, aşıq sənətində xalqın söz və musiqi vəhdəti, xalq mahnılarında gündəlik həyatın duyğuları, professional bəstəkarlıq əsərlərində isə Azərbaycan insanının dünyaya açılan yeni düşüncəsi yaşayır.

Məhz buna görə 18 sentyabr – Milli Musiqi Günü Azərbaycan mədəniyyət təqvimində xüsusi yer tutur.

Bu tarix təsadüfən seçilməyib. 18 sentyabr Azərbaycan professional musiqisinin banisi, dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür. Milli Musiqi Günü ölkəmizdə 1995-ci ildən etibarən Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə qeyd olunur.

2025-ci ildə Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının 140 illiyi qeyd edildi. Prezidentin yubiley sərəncamında o, Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin banisi, Şərqdə ilk operanın yaradıcısı, musiqişünas-alim, publisist, dramaturq və pedaqoq kimi səciyyələndirilir.

 

İki böyük sənətkarın doğum günü

18 sentyabr Azərbaycan musiqisi tarixində daha bir maraqlı təsadüflə yadda qalır.

Bu gün həm də böyük bəstəkar və dirijor Müslüm Maqomayevin doğum günüdür. Üzeyir Hacıbəyli ilə Müslüm Maqomayevin eyni gündə – 18 sentyabr 1885-ci ildə – dünyaya gəlməsi Azərbaycan professional musiqisinin tarixində simvolik məna daşıyan faktlardan biridir.

Bu iki sənətkar XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan musiqisinin yeni istiqamətə keçməsində mühüm rol oynadı. Rəsmi mənbələrdə də Milli Musiqi Günü münasibətilə onların hər ikisinin xatirəsinin ehtiramla yad edildiyi vurğulanır.

Deməli, 18 sentyabr təkcə bir bəstəkarın doğum günü deyil. Bu tarix Azərbaycan professional musiqisinin təşəkkülünü, milli bəstəkarlıq məktəbinin yaranmasını və sonrakı böyük musiqi ənənəsinin başlanğıcını xatırladan gündür.

 

Üzeyir Hacıbəyli: milli musiqidə böyük dönüş

Üzeyir Hacıbəylinin Azərbaycan mədəniyyətindəki rolunu yalnız bəstəkar sözü ilə ifadə etmək mümkün deyil.

O, musiqi bəstələdi, opera yaratdı, musiqi təhsili ilə məşğul oldu, publisistik yazılar yazdı, milli musiqi haqqında nəzəri fikirlər irəli sürdü. Onun fəaliyyəti Azərbaycan mədəniyyətinin müxtəlif sahələrini bir-birinə bağlayan böyük bir yaradıcılıq hadisəsinə çevrildi.

1908-ci ildə səhnəyə qoyulan “Leyli və Məcnun” operası bu tarixdə dönüş nöqtəsi oldu. Əsər Azərbaycan professional musiqi teatrının əsasını qoyan mühüm hadisələrdən biri kimi tarixə düşdü və Şərqdə opera sənətinin inkişafında yeni mərhələ açdı.

Burada ən mühüm cəhətlərdən biri Şərq və Qərb musiqi ənənələrinin yaradıcı şəkildə qovuşması idi.

Üzeyir bəy milli musiqi yaddaşının mühüm elementlərindən olan muğamdan istifadə etməklə opera janrına Azərbaycan nəfəsi gətirdi.

Bu, sadəcə musiqi texnikası deyildi. Bu, milli düşüncənin yeni bədii formada ifadəsi idi.

Sonrakı illərdə “O olmasın, bu olsun”, “Arşın mal alan” kimi əsərlər Azərbaycan musiqili teatrının və dramaturgiyasının klassik nümunələrinə çevrildi.

“Arşın mal alan” isə Azərbaycan sərhədlərini aşaraq müxtəlif ölkələrdə səhnələşdirildi, ekranlaşdırıldı və dünya tamaşaçısına Azərbaycan musiqisini, məişətini və milli yumorunu tanıtdı.

 

“Koroğlu” – qəhrəmanlığın musiqi dili

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığının zirvələrindən biri isə “Koroğlu” operasıdır.

Burada xalq dastanının qəhrəmanlıq ruhu professional opera dili ilə ifadə olunur.

“Koroğlu”nun musiqisində Azərbaycan milli intonasiyaları ilə böyük simfonik düşüncə bir araya gəlir. Koroğlunun obrazı vasitəsilə azadlıq, mübarizə, mərdlik və xalq ruhu musiqiyə çevrilir.

Bu əsər göstərdi ki, milli musiqi ənənəsi dünya professional musiqisinin imkanları ilə qarşı-qarşıya deyil. Əksinə, həmin imkanlardan istifadə etməklə milli musiqi daha geniş auditoriyaya çıxa bilər.

Bu fikir sonrakı Azərbaycan bəstəkarları nəslinin yaradıcılığında da öz davamını tapdı.

 

Şuşa – musiqinin şəhəri

Azərbaycan musiqisindən danışarkən Şuşanı xatırlamamaq mümkün deyil.

Şuşa yalnız Azərbaycanın tarixi şəhəri deyil. O, həm də milli musiqi mədəniyyətimizin ən mühüm beşiklərindən biridir.

Bu şəhər xanəndələr, tarzənlər, bəstəkarlar yetişdirib. Şuşanın musiqi mühiti XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin formalaşmasına böyük təsir göstərib.

Şuşa musiqi məktəbinin ən böyük xüsusiyyəti burada sözlə musiqinin, poeziya ilə ifanın, muğamla insan duyğusunun ayrılmaz olması idi. Bu ənənə Azərbaycan xanəndəlik məktəbinin inkişafında xüsusi rol oynadı.

 

Muğam – əsrlərin səsi

Azərbaycan musiqisinin dünya səviyyəsində ən çox tanınan simalarından biri də muğamdır.

Muğamı yalnız “musiqi janrı” adlandırmaq onun mahiyyətini tam ifadə etmir. Bu sənət həm ifaçılıq ustalığı, həm improvizasiya, həm də böyük musiqi yaddaşı tələb edir.

UNESCO Azərbaycan muğamını Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına 2008-ci ildə daxil edib; sənət nümunəsi daha əvvəl – 2003-cü ildə – UNESCO tərəfindən “Bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsəri” elan edilmişdi. UNESCO muğamı böyük dərəcədə improvizasiyaya əsaslanan ənənəvi musiqi forması kimi xarakterizə edir.

Muğamın gücü ondadır ki, onun melodik quruluşu müəyyən çərçivələrə əsaslansa da, ifaçıya böyük yaradıcılıq sərbəstliyi verir. Ona görə eyni muğamı iki böyük xanəndə ifa etdikdə, biz eyni əsəri deyil, iki fərqli sənət dünyasını dinləyirik.

Bu, muğamın canlı sənət olmasının əsas səbəblərindən biridir.

 

Cabbar Qaryağdıoğlundan Bülbülə

Azərbaycan vokal sənətinin tarixində Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Bülbül, Rəşid Behbudov kimi sənətkarların xüsusi yeri var.

Cabbar Qaryağdıoğlu muğam ifaçılığının böyük ustadlarından biri kimi xanəndəlik məktəbinin inkişafında mühüm rol oynadı.

Seyid Şuşinski klassik xanəndəlik ənənəsini yüksək ifaçılıq səviyyəsində davam etdirdi.

Bülbül isə Azərbaycan vokal sənətində Şərq və Qərb ifaçılıq məktəblərinin sintezinin ən parlaq nümunələrindən birini yaratdı. O, həm xalq mahnılarının, həm muğamın, həm də klassik vokal repertuarının mahir ifaçısı kimi tanındı.

Rəşid Behbudov Azərbaycan mahnısını dünya səhnələrinə çıxaran sənətkarlardan biri oldu. Onun səsində Azərbaycan melodiyasının xüsusi lirizmi və milli intonasiyası beynəlxalq auditoriyaya çatdı.

Beləliklə, Azərbaycan musiqisinin dünyaya çıxışında bəstəkar qədər ifaçı da mühüm missiya daşıdı.

 

Üzeyir məktəbindən Qara Qarayevə

Üzeyir Hacıbəylinin yaratdığı bəstəkarlıq məktəbi sonrakı nəsillər üçün böyük yaradıcılıq zəmininə çevrildi.

Qara Qarayev Azərbaycan professional musiqisini XX əsr dünya bəstəkarlıq prosesinin müasir istiqamətləri ilə əlaqələndirən böyük sənətkarlardan biri oldu. Onun yaradıcılığında simfonik musiqi, balet, kamera musiqisi və digər janrlar mühüm yer tutur.

Fikrət Əmirov isə milli musiqi intonasiyalarını simfonik janrla yeni şəkildə birləşdirdi. Onun yaratdığı simfonik muğamlar Azərbaycan musiqisinin ən mühüm yeniliklərindən biri kimi qiymətləndirilir.

Niyazi Azərbaycan dirijorluq məktəbinin ən böyük simalarından biri olmaqla yanaşı, bəstəkar kimi də milli musiqi mədəniyyətinə töhfələr verdi.

Arif Məlikov isə Azərbaycan musiqisinin balet və simfonik janrlarda inkişafına böyük töhfə verən bəstəkarlardan biri oldu. Prezidentin Milli Musiqi Günü ilə bağlı 2023-cü il müraciətində onun əsərlərinin Azərbaycan mədəniyyətinin “qızıl fondu”na daxil olduğu vurğulanır.

Bu adları birləşdirən əsas xüsusiyyət isə budur: onlar milli musiqi ənənəsini təkrarlamaqla kifayətlənmədilər, onu inkişaf etdirdilər.

 

Vaqif Mustafazadə: muğamın cazla görüşü

Azərbaycan musiqisinin XX əsrdə dünyaya təqdim etdiyi ən orijinal hadisələrdən biri də muğam-caz sintezidir.

Bu istiqamətin ən parlaq nümayəndəsi Vaqif Mustafazadə oldu. O, caz improvizasiyası ilə Azərbaycan muğamının melodik və ritmik imkanlarını bir araya gətirdi. Nəticədə Azərbaycan cazı yarandı – həm milli, həm də universal səslənən bir musiqi dili.

Vaqif Mustafazadənin yaradıcılığı göstərdi ki, milli musiqi öz köklərindən ayrılmadan da dünya musiqisinin müasir cərəyanları ilə dialoqa girə bilər. Bu baxımdan Azərbaycan musiqisinin tarixi bir-birini əvəz edən mərhələlərdən daha çox davamlı yenilənmə tarixidir.

 

Sazın səsi

Azərbaycan musiqisinin yalnız akademik səhnəsi yoxdur. Kənddə, el məclisində, toyda, aşıq məclisində səslənən saz da bu böyük mədəniyyətin mühüm hissəsidir.

Aşıq sənəti söz, musiqi, dastan və ifaçılığın vəhdətidir. Aşıq həm musiqiçidir, həm şair, həm də xalq yaddaşının daşıyıcısıdır.

UNESCO Azərbaycan aşıq sənətini 2009-cu ildə Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edib. Azərbaycanla bağlı UNESCO siyahısında tar ifaçılığı sənəti də 2012-ci ildən yer alır.

Beləliklə, muğam, aşıq sənəti və tar kimi ənənələr Azərbaycanın musiqi irsinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış elementlərinə çevrilib.

 

Tar – üç əsrin musiqi yolçusu

Tar Azərbaycan musiqisinin simvollarından biridir. Onun səsi muğamla o qədər sıx bağlıdır ki, tarı Azərbaycan musiqi mədəniyyətindən ayrı təsəvvür etmək çətindir.

Tar ifaçılığı sənətinin UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsi bu ənənənin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının göstəricilərindən biridir.

Tarın səsində həm qədimlik, həm də müasirlik var. O, muğamın klassik ifasında olduğu kimi, müasir orkestr və müxtəlif musiqi layihələrində də səslənə bilir. Bu da milli musiqi alətinin zamanla necə dəyişmədən, lakin yeni mühitlərə uyğunlaşaraq yaşaya bildiyini göstərir.

 

Dövlət himninin müəllifi

Üzeyir Hacıbəylinin adı Azərbaycanın dövlətçilik tarixində də xüsusi yer tutur.

1919-cu ildə Üzeyir Hacıbəyli və Əhməd Cavadın yaratdığı “Azərbaycan marşı” sonradan Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninə çevrildi.

Azərbaycanın rəsmi məlumatına görə, 1992-ci ildə Milli Məclis həmin əsəri Dövlət Himni kimi təsdiq edib; hazırkı hüquqi təsdiq isə 2018-ci il Konstitusiya Qanunu ilə rəsmiləşdirilib. Himnin musiqisi Üzeyir Hacıbəyliyə, sözləri Əhməd Cavada məxsusdur. Bu fakt Üzeyir Hacıbəyli yaradıcılığının başqa bir xüsusiyyətini ortaya qoyur: Onun musiqisi həm səhnədə səslənir, həm xalqın yaddaşında yaşayır, həm də dövlətin rəsmi musiqi rəmzlərindən birinə çevrilir.

 

Musiqi sərhədləri aşanda

Azərbaycan musiqisinin dünya ilə dialoqu bu gün də davam edir.

Muğam festivalları, beynəlxalq musiqi layihələri, Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin xarici ölkələrdə səsləndirilməsi, azərbaycanlı dirijor və ifaçıların beynəlxalq səhnələrdə çıxışları milli musiqi mədəniyyətimizin coğrafiyasını genişləndirir. Lakin bu prosesin ən mühüm tərəfi yalnız “dünyada tanınmaq” deyil. Əsas məsələ milli musiqinin öz mahiyyətini qoruyaraq dünya musiqi prosesinə qoşulmasıdır. Üzeyir Hacıbəylinin bir əsrdən artıq əvvəl etdiyi də məhz bu idi. O, milli musiqidən imtina etmədi. Əksinə, milli musiqinin imkanlarını genişləndirdi.

 

Yeni nəslin qarşısında duran məsələ

Milli Musiqi Günü həm də bir sual doğurur: Bizə miras qalan böyük musiqi ənənəsini gələcək nəsillərə necə çatdıracağıq? Çünki mədəni irsi qorumaq yalnız köhnə əsərləri təkrar ifa etmək demək deyil. Əsl qoruma – həmin irsin yeni yaradıcı düşüncə üçün mənbəyə çevrilməsidir.

Üzeyir Hacıbəyli özündən əvvəlki musiqi irsini təkrarlamadı. Qara Qarayev onu yeni bəstəkarlıq dili ilə inkişaf etdirdi. Fikrət Əmirov muğamı simfonik musiqi ilə qovuşdurdu. Vaqif Mustafazadə muğamı cazla görüşdürdü.

Sonrakı nəsillər də müxtəlif janr və üslublarda bu irsi davam etdirdilər. Deməli, milli musiqinin gələcəyi onun keçmişini nə qədər yaxşı bilməyimizlə yanaşı, həmin keçmişdən nə yarada bilməyimizdən də asılıdır.

 

Sonda...

18 sentyabr təqvimdəki adi günlərdən biri deyil. Bu tarix bizə bir xalqın musiqisinin necə professional məktəbə çevrildiyini, muğamın necə dünya mədəni irsinə daxil olduğunu, Şuşanın necə musiqi beşiyinə çevrildiyini, bir bəstəkarın yaratdığı məktəbin neçə nəsil sənətkar yetişdirdiyini xatırladır.

Bu gün Üzeyir Hacıbəylinin adı ilə başlayır, amma yalnız onun adı ilə bitmir. Çünki Üzeyir bəyin ən böyük əsərlərindən biri, bəlkə də, özündən sonra yaratdığı musiqi ənənəsidir. O ənənədə Qara Qarayev var. Fikrət Əmirov var. Niyazi var. Arif Məlikov var. Vaqif Mustafazadə var. Bülbül var. Rəşid Behbudov var. Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski və Azərbaycan musiqisinin adlarını bir məqaləyə sığdırmaq mümkün olmayan yüzlərlə böyük sənətkarı var. Və onların hər birinin səsində Azərbaycan var.

Bugünkü diringi musiqi dəbi gedəcək, bu gün trenddə olan musiqi və müğənnilər yox olacaqlar, amma adlarını sadaladığım dahilər qalacaq. Bəzən bir tar mizrabında. Bəzən kamançanın kövrək avazında. Bəzən xanəndənin nəfəsində. Bəzən simfonik orkestrin möhtəşəm sədalarında. Bəzən də bir uşağın ilk dəfə sazın telinə toxunmasında...

Musiqi xalqın yaddaşıdır. Yaddaş yaşadıqca musiqi də yaşayır. 18 sentyabr isə Azərbaycan musiqisinin keçmişinə ehtiramla baxıb gələcəyə qulaq asdığımız gündür. Bayramınız mübarək, musiqisevərlər!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.09.2026)