Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
1918-ci il mayın 28-də Şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edilsə də, onun iqtisadi və strateji ürəyi sayılan Bakı hələ də işğal altında idi. Şəhər Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Xalq Komissarları Sovetinin nəzarətində olduğundan gənc milli hökumət müvəqqəti olaraq Gəncə şəhərində fəaliyyət göstərirdi. Bakısız müstəqil Azərbaycanı yaşatmaq qeyri-mümkün idi.
Qafqaz İslam Ordusunun yaradılması və Gəncə şəhərinin azad edilməsi
Milli hökumətin ixtiyarında cəmi 600 nəfərlik kiçik bir hərbi qüvvə var idi ki, bununla Bakı Sovetinin 18 minlik nizami ordusuna qarşı durmaq qeyri-mümkün idi. Belə bir çıxılmaz vəziyyətdə Azərbaycan təmsilçiləri Osmanlı dövlətinə müraciət edərək hərbi yardım istədilər.
Osmanlı hərb naziri Ənvər paşanın əmri ilə onun qardaşı, 29 yaşlı Nuru paşanın komandanlığı altında Türk və Azərbaycan əsgərlərindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu formalaşdırıldı. İyun ayında bolşevik-daşnak qüvvələri Gəncəyə doğru hücuma keçsələr də, Göyçay, Kürdəmir, Ağsu və Şamaxı döyüşlərində ağır məğlubiyyətə uğradılaraq geri çəkilməyə məcbur edildilər.
İngilis faktorunun səhnəyə çıxışı
Bakıdakı bolşevik rejimi iflasa uğradıqdan sonra, 1918-ci il avqustun 1-də şəhərdə menşevik, eses və erməni daşnaklarından ibarət "Sentrokaspi Diktaturası" quruldu. Onlar Bakı neftini qorumaq bəhanəsi ilə kömək üçün dərhal ingilisləri çağırdılar. Avqustun 4-də general Lionel Denstervillin komandanlığı altındakı Britaniya qoşunları Bakıya daxil oldu. Beləliklə, Bakı uğrunda mübarizə qlobal geosiyasi müstəviyə keçdi.
Qurban bayramı müjdəsi: Böyük hücum
Avqust ayında edilən ilk hücumlar uğursuz olsa da, Nuru paşa sentyabr ayında həlledici əməliyyatın planını hazırladı. Tarixi mənbələrə görə, Ənvər paşa Bakının məhz Qurban bayramı gününə qədər azad edilməsini tapşırmışdı ki, yerli müsəlman əhalisi bayramı öz azad şəhərlərində qeyd edə bilsinlər.
14 sentyabr gecəsi: Qafqaz İslam Ordusu gecə saatlarında genişmiqyaslı, qəfil və həlledici hücuma başladı. Müdafiə xətlərinin darmadağın edildiyini görən ingilis generalı Denstervill qoşunlarını gəmilərə dolduraraq Ənzəliyə doğru geri çəkildi.
15 sentyabr: Sentyabrın 15-i günorta saatlarında Sentrokaspi Diktaturası tamamilə təslim oldu. Qafqaz İslam Ordusu Bakıya daxil olaraq şəhəri erməni-bolşevik quldurlarından təmizlədi.
Zəfərin qiyməti və tarixi əhəmiyyəti
Bu möhtəşəm qələbə asanlıqla qazanılmadı. Təkcə Bakı əməliyyatı zamanı 1130-dan çox Osmanlı əsgəri və zabiti şəhid oldu. Ümumilikdə isə Azərbaycanın azadlığı uğrunda 4 mindən çox türk hərbçisi canından keçdi.
Bakının azad edilməsindən cəmi iki gün sonra — sentyabrın 17-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti rəsmi olaraq Gəncədən Bakıya köçdü və Bakı Azərbaycanın əbədi paytaxtı elan olundu. Bu hadisə milli dövlət quruculuğunun təməl daşına çevrildi.
Məmməd Əmin Rəsulzadənin dediyi kimi: "Bakının işğaldan azad edilməsi Azərbaycan istiqlalının yüzdə doxsanının təmin olunduğu gündür".
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(15.09.2026)
