Müəllif: Meltem Demirkıran, İstanbul,
Tərcümə: Rəqsanə Babayeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Azərbaycan kinosu
Kino yeddinci incəsənət növü hesab olunur və vizual ifadə vasitələri ilə gerçəkliyin bədii şəkildə yenidən təqdim edilməsinə imkan yaradan mühüm sənət sahəsidir. O, təkcə əyləncə vasitəsi deyil, həm də cəmiyyətin sosial, siyasi və mədəni həyatını, insan talelərini və dövrün mühüm hadisələrini əks etdirən güclü ifadə vasitəsidir. Müxtəlif estetik istiqamətlər və yaradıcılıq üslubları əsasında daim inkişaf edən kino sənəti dünya mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir.
Hər bir xalqın tarixi, coğrafi mövqeyi, ictimai-siyasi həyatı və milli-mədəni xüsusiyyətləri onun kino məktəbinin formalaşmasına təsir göstərmişdir. Bununla yanaşı, özünəməxsus yaradıcılıq dəst-xətti formalaşdıran rejissorlar dünya kinematoqrafiyasında müəllif rejissorları (auteur) kimi tanınırlar. Onların filmlərində fərdi baxış, bədii üslub və fəlsəfi yanaşma əsas xüsusiyyətlərdən hesab olunur.
Qədim tarixə və zəngin mədəni irsə malik Azərbaycan Şərqdə kino sənətinin formalaşdığı ilk ölkələrdən biridir. Azərbaycan kinosunun tarixi dünya kinematoqrafiyasının yaranmasının ilk illərinə təsadüf edir. Lumiyer qardaşlarının 1895-ci ildə kinematoqraf aparatını ictimaiyyətə təqdim etməsindən cəmi üç il sonra, 1898-ci ildə Bakıda ilk kino çəkilişləri həyata keçirilmişdir.
Azərbaycan kinosunun banisi hesab olunan fransız əsilli fotoqraf və kinooperator Aleksandr Mişon həmin il Bakıda bir neçə sənədli süjet lentə almışdır. 1898-ci il avqustun 2-də nümayiş etdirilən "Bibiheybətdə neft fontanı yanğını" Azərbaycan kino tarixinin ilk ekran əsəri kimi qəbul edilir. Bununla yanaşı, "Balaxanıda neft fontanı", "Qafqaz rəqsi", "Şəhər bağında xalq gəzintisi", "Bazar küçəsi sübh çağı" və "Qatarın dəmir yolu stansiyasına daxil olması" adlı qısametrajlı sənədli süjetlər də həmin dövrün ən qiymətli kino nümunələri hesab olunur.
Bu filmlər xüsusi bədii süjetə malik olmasa da, dövrün ictimai həyatını, şəhər mühitini və sənaye inkişafını əks etdirdiyinə görə həm Azərbaycan, həm də dünya kino tarixində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhz buna görə Azərbaycan Şərqdə kino sənətinin yaranmasına öncüllük edən ölkələrdən biri kimi qiymətləndirilir.
Aleksandr Mişonun fəaliyyətindən sonra kino istehsalında müəyyən fasilə yaransa da, XX əsrin əvvəllərində bu sahə yenidən inkişaf etməyə başladı. 1915-ci ildə Bakıda Pirone qardaşlarının yaratdığı kino şirkəti milli kino istehsalının inkişafına mühüm təkan verdi. Həmin dövrdə rejissor Boris Svetlovun quruluş verdiyi "Neft və milyonlar səltənətində" bədii filmi Azərbaycan milli kinosunun ilk tammetrajlı ekran əsərlərindən biri hesab olunur. Film İbrahim bəy Musabəyovun eyniadlı romanı əsasında çəkilmiş və dövrün neft sənayesi fonunda cəmiyyətin sosial təbəqələşməsini əks etdirmişdir.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması milli mədəniyyətin bütün sahələri kimi kino sənətinə də öz təsirini göstərdi. 1918–1920-ci illərdə əsasən dövlət tədbirlərini, ictimai-siyasi hadisələri və hərbi paradları əks etdirən sənədli-xronikal filmlər lentə alınmışdır. Həmin ekran materialları bu gün Azərbaycanın dövlətçilik tarixini əks etdirən mühüm vizual mənbələr hesab edilir.
1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra kino sənəti dövlət nəzarətinə keçdi. Bu dövr Azərbaycan kinosunun Sovet mərhələsi kimi qiymətləndirilir və adətən iki əsas hissəyə bölünür: səssiz kino dövrü (1920–1935) və səsli kino dövrü (1936–1991).
Səssiz kino dövründə milli kino sənəti sürətlə inkişaf etmişdir. Bu illərdə "Bismillah", "Sevil", "Qız qalası", "Lətif", "Gilan qızı", "Hacı Qara", "Arşın mal alan" və digər filmlər çəkilmişdir. Həmin ekran əsərlərində qadın azadlığı, savadsızlığın aradan qaldırılması, sosial münasibətlər və xalq məişəti kimi mövzular üstünlük təşkil edirdi.
1935-ci ildə çəkilən "Mavi dənizin sahilində" Azərbaycan səsli kinosunun ilk nümunələrindən biri hesab olunur. Sonrakı illərdə səs texnologiyasının tətbiqi milli kinematoqrafiyanın inkişafına yeni imkanlar açdı.
Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan kinosu texniki və peşəkar baxımdan əhəmiyyətli inkişaf yolu keçsə də, filmlərin əksəriyyətində kommunist ideologiyası, sosialist quruculuğu, fəhlə və kəndli həyatı, Böyük Vətən müharibəsi və sovet vətənpərvərliyi əsas mövzular kimi təqdim olunurdu. Xüsusilə 1930-cu illərin siyasi repressiyaları və sərt senzura yaradıcılıq azadlığını xeyli məhdudlaşdırmış, bir sıra sənət adamlarının fəaliyyətinə mənfi təsir göstərmişdir.
İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra Azərbaycan kinosu yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Bu dövrdə istehsal olunan filmlər təkcə ideoloji mövzularla kifayətlənməyərək milli tarixə, ailə dəyərlərinə, insan psixologiyasına və mənəvi-əxlaqi problemlərə daha çox yer verməyə başladı. Rejissorlar milli ədəbiyyata, folklora və tarixə müraciət edir, bədii ifadə vasitələrini zənginləşdirirdilər.
1945-ci ildən sonrakı illərdə Azərbaycan kino tarixində xüsusi yer tutan bir sıra filmlər ərsəyə gəldi. Üzeyir Hacıbəylinin eyniadlı operettası əsasında çəkilmiş "Arşın mal alan" (1945) təkcə Azərbaycan deyil, bütün sovet məkanında böyük uğur qazandı. Film onlarca dilə dublyaj edildi və dünyanın müxtəlif ölkələrində nümayiş olundu. Musiqili komediya janrının ən uğurlu nümunələrindən hesab edilən bu ekran əsəri Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq aləmdə tanınmasına mühüm töhfə verdi.
Sonrakı illərdə "Fətəli xan", "Bəxtiyar", "Ögey ana", "Uzaq sahillərdə", "Bir qalanın sirri", "Koroğlu", "Dədə Qorqud" kimi filmlər milli kinematoqrafiyanın qızıl fonduna daxil oldu. Bu ekran əsərlərində vətənpərvərlik, qəhrəmanlıq, ailə münasibətləri, milli-mənəvi dəyərlər və tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti yüksək bədii ustalıqla təqdim edilmişdir.
1960–1970-ci illər: yeni bədii axtarışlar
1960-cı illərin sonlarından etibarən Azərbaycan kinosunda yeni estetik düşüncə formalaşmağa başladı. Gənc rejissorlar insanın daxili aləmini, mənəvi seçimlərini və cəmiyyətlə münasibətlərini daha dərindən araşdırmağa üstünlük verirdilər. Bu dövr Azərbaycan kinosunda psixoloji realizmin güclənməsi ilə xarakterizə olunur.
1969-cu ildə istehsal olunan "Bizim Cəbiş müəllim" bu mərhələnin ən uğurlu filmlərindən biri hesab edilir. Həsən Seyidbəylinin rejissorluğu ilə çəkilən film Böyük Vətən müharibəsi illərində Bakıda yaşayan sadə insanların həyatından bəhs edir. Burada müharibə yalnız cəbhədə deyil, arxa cəbhədə yaşayan insanların gündəlik həyatında yaratdığı çətinliklər fonunda təqdim olunur. Filmdə insanlıq, mərhəmət və dostluq əsas ideya xəttini təşkil edir.
Həmin dövrün digər maraqlı ekran əsərlərindən biri "Şərikli çörək" filmidir. Əsərdə müharibənin son illəri uşaqların gözü ilə təqdim olunur. Müharibənin ağır nəticələri, uşaqların yaşadığı psixoloji sarsıntılar və eyni zamanda onların həyata olan inamı filmin əsas mövzularındandır.
Eyni dövrdə çəkilmiş "Bir cənub şəhərində" filmi Azərbaycan kinosunda yeni bədii-estetik yanaşmanın nümunəsi sayılır. Filmdə ənənə ilə müasirlik arasındakı ziddiyyətlər, şəhər həyatının insan psixologiyasına təsiri və mənəvi seçim problemləri ön plana çəkilmişdir.
Tarixi filmlərin yüksəlişi
1970-ci illər Azərbaycan kinosunda tarixi filmlərin inkişaf dövrü kimi yadda qalmışdır. Bu istiqamətdə çəkilən ən mühüm ekran əsərlərindən biri "Nəsimi" (1973) filmidir. Rejissor Həsən Seyidbəylinin quruluş verdiyi bu film XV əsrin böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin həyatından bəhs edir. Nəsiminin azad fikir uğrunda mübarizəsi, fəlsəfi dünyagörüşü və faciəli taleyi yüksək bədii ustalıqla canlandırılmışdır. Film bu gün də Azərbaycan tarixi kinosunun şah əsərlərindən biri hesab olunur.
Tarixi mövzuda çəkilmiş "Dədə Qorqud", "Babək", "Koroğlu" kimi filmlər də milli şüurun formalaşmasına və tarixi yaddaşın qorunmasına mühüm töhfə vermişdir.
Komediya janrının inkişafı
Azərbaycan kinosunda komediya janrı da xüsusi yer tutur. Bu sahənin ən uğurlu nümunələrindən biri Vaqif Mustafayevin rejissorluğu ilə çəkilmiş "Bəyin oğurlanması" (1985) filmidir. Kəskin yumor, milli kolorit və maraqlı obrazlar sayəsində bu ekran əsəri illər keçməsinə baxmayaraq tamaşaçılar tərəfindən sevilərək izlənilir.
Müstəqillik dövrü Azərbaycan kinosu
1991-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra milli kino yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. İlk illərdə ölkədə baş verən siyasi və iqtisadi çətinliklər kino istehsalına müəyyən mənfi təsir göstərsə də, sonrakı dövrdə dövlət dəstəyi nəticəsində milli kino yenidən inkişaf etməyə başladı.
Müstəqillik illərində tarixi, sənədli və bədii filmlərin istehsalı artdı, yeni kinostudiyalar yaradıldı, beynəlxalq film festivallarında Azərbaycan filmlərinin iştirakı genişləndi. Müasir Azərbaycan kinosunda Qarabağ müharibəsi, milli-mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri və sosial problemlər əsas mövzulardan biri kimi diqqət çəkir.
Son illərdə ekranlaşdırılmış "Nar bağı", "Mübariz", "Qala", "Sahə", "İçərişəhər" və digər filmlər müasir Azərbaycan kinosunun inkişaf istiqamətlərini nümayiş etdirən nümunələr sırasındadır.
"Nar bağı" filmi rejissor İlqar Nəcəfin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Əsər Anton Çexovun "Albalı bağı" pyesinin motivləri əsasında sərbəst şəkildə işlənilmişdir. Filmdə ailə münasibətləri, torpağa bağlılıq, insanın mənəvi dəyərləri və cəmiyyətin dəyişməsi kimi mövzular ön plana çıxarılır.
Müasir Azərbaycan kinosu bu gün beynəlxalq festivallarda uğurla təmsil olunur və milli kino məktəbinin inkişafını davam etdirir.
Azərbaycan Poeziyası və Musiqisi
Azərbaycan zəngin mədəni irsi, qədim dövlətçilik ənənələri və çoxəsrlik bədii yaradıcılığı ilə dünya mədəniyyətində özünəməxsus yer tutan ölkələrdən biridir. Xalqın milli kimliyinin formalaşmasında poeziya və musiqi həlledici rol oynamış, bu sənət növləri əsrlər boyu bir-birini tamamlayaraq inkişaf etmişdir. Azərbaycan kinosunun estetik xüsusiyyətlərinin formalaşmasında da məhz poeziya və musiqinin təsiri mühüm yer tutur.
Azərbaycan poeziyası
Azərbaycan poeziyasının tarixi min ildən artıq bir dövrü əhatə edir. Xalq yaradıcılığı, aşıq ədəbiyyatı və klassik şeir məktəbi milli ədəbi düşüncənin əsas sütunlarını təşkil edir. Kitabi-Dədə Qorqud dastanı Azərbaycan bədii söz sənətinin ən qədim və qiymətli abidələrindən biri hesab olunur. Burada qəhrəmanlıq, vətən sevgisi, ailə dəyərləri və mənəvi kamillik yüksək bədii dillə ifadə edilmişdir.
XII əsrdə yaşamış Nizami Gəncəvi Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən biridir. Onun *"Xəmsə"*si Şərq poeziyasının zirvələrindən hesab edilir. Nizaminin əsərlərində insanpərvərlik, ədalət, elm, sevgi və yüksək mənəviyyat əsas ideya xəttini təşkil edir.
XIII–XIV əsrlərdə Xaqani Şirvani, Məhsəti Gəncəvi, Qazi Bürhanəddin, XV əsrdə isə İmadəddin Nəsimi Azərbaycan poeziyasına yeni fəlsəfi nəfəs gətirmişlər. Xüsusilə Nəsimi humanizm, azad düşüncə və kamil insan ideyalarını cəsarətlə müdafiə etmiş, bu səbəbdən faciəli şəkildə edam edilmişdir. Onun yaradıcılığı sonrakı dövrlərdə Azərbaycan mədəniyyətinə və kino sənətinə güclü təsir göstərmişdir.
XVI əsrdə Məhəmməd Füzuli lirikanın zirvəsini yaratmışdır. Onun qəzəlləri, qəsidələri və xüsusilə "Leyli və Məcnun" poeması Şərq ədəbiyyatının ən dəyərli nümunələri sırasında yer alır.
XVII–XVIII əsrlərdə Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi Azərbaycan poeziyasında realizm məktəbinin əsasını qoymuşlar. XIX əsrdə Xurşidbanu Natəvan, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir və digər sənətkarlar milli ədəbiyyatın inkişafına böyük töhfələr vermişlər.
XX əsrdə Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Xəlil Rza Ulutürk, Nəbi Xəzri, Cabir Novruz, Ramiz Rövşən kimi şairlər Azərbaycan poeziyasını yeni məzmun və yeni poetik düşüncə ilə zənginləşdirmişlər.
Azərbaycan poeziyası yalnız ədəbiyyata deyil, kino sənətinə də güclü təsir göstərmişdir. Nizami, Nəsimi, Füzuli, Cavid, Sabir, Vurğun və digər klassiklərin əsərləri əsasında filmlər çəkilmiş, onların poetik dili Azərbaycan kinosunun bədii-estetik xüsusiyyətlərini zənginləşdirmişdir.
Azərbaycan musiqisi
Azərbaycan musiqisi dünyanın ən qədim və zəngin musiqi mədəniyyətlərindən biri hesab olunur. Bu musiqi ənənəsi xalq yaradıcılığı, muğam sənəti, aşıq musiqisi və bəstəkarlıq məktəbinin vəhdəti üzərində formalaşmışdır.
Azərbaycan musiqisinin ən qədim qollarından biri aşıq sənətidir. Aşıqlar öz şeirlərini əsasən saz alətinin müşayiəti ilə ifa edirlər. (Qeyd edək ki, orijinal mətndə yazılan "kopuz" ifadəsi müasir Azərbaycan aşıq sənəti üçün düzgün deyil. Kopuz sazın tarixi sələfi hesab olunur, lakin bu gün aşıqlar əsasən sazda ifa edirlər.)
Aşıq Ələsgər, Aşıq Alı, Aşıq Şəmşir, Hüseyn Bozalqanlı və digər ustad sənətkarlar Azərbaycan aşıq məktəbinin inkişafında mühüm rol oynamışlar.
Azərbaycan musiqisinin ən qiymətli incilərindən biri muğam sənətidir. Muğam yalnız musiqi deyil, həm də dərin fəlsəfi düşüncə və improvizasiya üzərində qurulan bədii ifadə formasıdır. 2008-ci ildə Azərbaycan muğamı UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilmişdir.
Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin banisi Üzeyir Hacıbəyli hesab olunur. Onun "Leyli və Məcnun" operası müsəlman Şərqində yazılmış ilk opera kimi tarixə düşmüşdür. Üzeyir Hacıbəyli həmçinin Azərbaycan Dövlət Himninin müəllifidir.
Azərbaycan musiqisinin inkişafında Müslüm Maqomayev, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Niyazi, Arif Məlikov, Tofiq Quliyev, Süleyman Ələsgərov, Cahangir Cahangirov, Vasif Adıgözəlov, Polad Bülbüloğlu kimi bəstəkar və musiqiçilərin mühüm xidmətləri olmuşdur.
Muğam ifaçılığı sahəsində Xan Şuşinski, Seyid Şuşinski, Yaqub Məmmədov, Arif Babayev, Əlibaba Məmmədov, Canəli Əkbərov, Alim Qasımov və Mənsum İbrahimov Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin ən görkəmli nümayəndələri hesab olunurlar.
Azərbaycan vokal sənətinin inkişafında Şövkət Məmmədova, Rübabə Muradova, Sara Qədimova, Zeynəb Xanlarova, Flora Kərimova və digər sənətkarlar böyük rol oynamışlar.
Poeziya, musiqi və kino vəhdəti
Azərbaycan incəsənətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif sənət sahələrinin qarşılıqlı əlaqədə inkişaf etməsidir. Kino, poeziya və musiqi bir-birini tamamlayaraq milli mədəniyyətin vahid bədii sistemini formalaşdırır.
Azərbaycan filmlərinin əksəriyyətində klassik poeziya nümunələrindən, muğamdan və xalq musiqisindən geniş istifadə olunur. Bu isə ekran əsərlərinə milli kolorit, emosional dərinlik və yüksək estetik dəyər qazandırır.
Nizami Gəncəvinin humanizmi, Nəsiminin azadlıq fəlsəfəsi, Füzulinin lirizmi, Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi və muğam sənətinin zəngin melodik ənənələri Azərbaycan kinosunun bədii-estetik düşüncəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Bu gün də Azərbaycanın kino, poeziya və musiqi sənəti milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına, tarixi yaddaşın yaşadılmasına və ölkənin zəngin mədəni irsinin dünya miqyasında tanıdılmasına xidmət edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.07.2026)
