Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Cəmiyyətlərin inkişaf səviyyəsi haqqında danışarkən adətən iqtisadi göstəricilər, texnoloji yeniliklər və siyasi proseslər ön plana çəkilir. Halbuki hər bir xalqın mənəvi inkişafını müəyyən edən daha həssas göstəricilər də mövcuddur. Bu göstəricilərdən biri, bəlkə də ən mühümlərindən biri, sənətə verilən dəyərdir. Xüsusilə teatr sənəti bir cəmiyyətin düşüncə səviyyəsini, estetik zövqünü və mənəvi yetkinliyini əks etdirən ən güclü mədəni göstəricilərdən hesab olunur.

Teatr heç zaman sadəcə əyləncə vasitəsi olmayıb. O, insanın özünü tanıdığı, cəmiyyətin isə öz simasına baxdığı mənəvi güzgü rolunu oynayıb. Tamaşa salonunda pərdə açıldığı anda səhnədə yalnız aktyor görünmür. Orada insan taleyi, ictimai münasibətlər, vicdan, qorxu, sevgi, narahatlıq və həyatın özü görünür. Məhz buna görə teatr tarix boyu yalnız sənət növü deyil, düşüncə platforması kimi qəbul edilib.

Qədim Yunanıstanda teatr dövlət həyatının mühüm hissəsi sayılırdı.  dram sənətini təhlil edərkən insanın tamaşa vasitəsilə daxili təmizlənmə yaşadığını bildirirdi. Onun “katarsis” adlandırdığı bu anlayış bir həqiqəti ortaya qoyurdu: insan bəzən öz həyatını başqasının taleyində görərək dəyişir. Sənətin gücü də məhz burada başlayır.

Əsrlər keçsə də, teatrın cəmiyyət üçün əhəmiyyəti dəyişmədi. Sadəcə onun ifadə formaları yeniləndi. XX əsrdə dünya teatr sənətinə böyük təsir göstərən şəxsiyyətlərdən biri  idi. Stanislavski hesab edirdi ki, aktyor obrazı sadəcə canlandırmamalı, onu yaşamalıdır. Onun yaratdığı aktyor məktəbi bu gün də dünya teatr sisteminin əsas sütunlarından biri sayılır. Bu yanaşma göstərirdi ki, səhnədə həqiqət nə qədər güclü qurularsa, tamaşaçı ilə emosional bağ da bir o qədər dərin olacaq.

Teatr sənətinə fərqli yanaşan başqa bir böyük dramaturq isə  olmuşdur. Brecht düşünürdü ki, tamaşaçı səhnədə gördüyü hadisələrə sadəcə hisslə yox, ağılla da yanaşmalıdır. Onun fikrincə, teatr insanı yalnız təsirləndirməməli, onu düşünməyə, mövcud reallığı sorğulamağa vadar etməlidir.

Hər iki yanaşma fərqli görünür, lakin ortaq nəticə eynidir: teatr insanı dəyişdirən sənətdir.

Məhz buna görə bir cəmiyyətin teatrdan uzaqlaşması sadəcə mədəni problem hesab edilə bilməz. Bu, daha dərin mənəvi boşluğun göstəricisinə çevrilə bilər. Çünki teatr insanı gündəlik həyatın avtomatik ritmindən ayırır. O, insanı öz daxilinə baxmağa məcbur edir. Səhnədə baş verən hadisələr tamaşaçı üçün uzaq həyat hekayəsi olmur; insan istər-istəməz özünü orada görməyə başlayır.

Müasir dövr bu baxımdan yeni reallıq yaradıb. Rəqəmsal platformalar informasiyanın və əyləncənin xarakterini dəyişib.  və Netflix,  və TikTok kimi platformalar insanın diqqət müddətini qısaldıb, sürətli istehlak vərdişi formalaşdırıb. İnsan artıq saniyələr içində dəyişən görüntülərə öyrəşir. Düşünmək üçün ayrılan zaman isə getdikcə azalır.

Teatr bunun tam əksidir. O, tamaşaçıdan səbir tələb edir. Diqqət tələb edir. Daxili iştirak tələb edir. Teatrı izləyən insan sadəcə baxmır, hadisənin psixoloji iştirakçısına çevrilir. Buna görə də teatr sürətli dövrün içində düşünməyi qoruyan nadir məkanlardan biridir.

Gənclərin teatra marağının azalması çox vaxt sadə zövq dəyişikliyi kimi qiymətləndirilir. Halbuki məsələ bundan daha dərindir. Teatr insanı sual verməyə öyrədir. Düşünən insan isə hadisələri kor-koranə qəbul etmir. Cəmiyyət sual vermək vərdişini itirdikcə, hazır fikirlərlə yaşamağa başlayır.

Tarix göstərir ki, böyük ictimai dəyişikliklərdən əvvəl ilk söz çox zaman sənət adamlarından gəlib. Yazıçılar, dramaturqlar, rejissorlar və aktyorlar cəmiyyətin görünməyən düşüncə xəritəsini formalaşdırıblar. Səhnə bir çox hallarda insanların dilə gətirə bilmədiyi həqiqətlərin ifadə yerinə çevrilib.

Bu səbəbdən teatr salonunun boş qalması sadəcə tamaşaçı azlığı demək deyil. Bu, cəmiyyətin öz daxili dünyası ilə arasına məsafə qoyması deməkdir. İnsan sənətdən uzaqlaşdıqca hiss etmə qabiliyyətini zəiflədir. Empatiya azalır, düşüncə səthiləşir, mənəvi həssaslıq getdikcə zəifləyir.

Teatr insanın insan olaraq qalmasını xatırladan sənətdir. O, cəmiyyətin vicdanını oyadır, düşüncəni hərəkətə gətirir və insanı öz həqiqəti ilə üz-üzə qoyur.

Səhnə susanda ilk baxışda sadəcə salon sakit görünür.

Əslində isə səssizləşən bir tamaşa deyil.

Səssizləşən cəmiyyətin özüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)