Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bir vaxtlar musiqi seçimi real bir seçim idi. İnsan müxtəlif mənbələrdən müxtəlif şeylər eşidir, öz zövqünü yavaş-yavaş formalaşdırırdı. Bu proses vaxt alırdı, amma nəticəsi fərdi idi. İndi isə alqoritmlər sənin üçün seçir. Dinlədiklərinə baxır, sevdiklərini analiz edir, sonra sənə oxşar şeylər göstərir. Dairə tədricən daralır. Zövq formalaşmır, yalnız güclənir.

Kütləvi mədəniyyət anlayışı yeni deyil. Sənaye cəmiyyətiylə birlikdə doğdu. Eyni mahnıları eşidən, eyni filmlərə baxan, eyni kitabları oxuyan böyük kütlələr. Bu ortaqlıq bəzilərinin fikrincə mədəniyyəti demokratikləşdirdi. Bəzilərinin fikrincə isə onu kasıblaşdırdı. Fərdi ifadəni standart istehsalla əvəz etdi.

Azərbaycanda bu proses özünəməxsus bir şəkildə gedib. Sovet dönəminin mədəniyyəti ideoloji olaraq kütləvi idi. Hamı eyni şeyə maraq göstərməli idi. Fərdilik şübhəli sayılırdı. Müstəqillikdən sonra bu zorla kütlələşdirmə sona çatdı. Amma onun yerini iqtisadi kütlələşdirmə aldı. İdeolojiyi kommersial əvəz etdi. Nəticə isə yenə eyni bir şeyə bənzəyirdi.

Fərdi zövqün nə olduğu sualı burada vacibdir. Fərdi zövq yalnız əksəriyyətin sevmədiyini sevmək deyil. Bu, öz içindən gələn estetik reaksiyaların fərqinə varmaqdır. Bu fərqinə varma isə müqayisə tələb edir. İnsan müxtəlif şeylərə məruz qalmalıdır ki, hansına həqiqətən reaksiya verdiyini hiss edə bilsin. Kütləvi mədəniyyət bu müqayisə imkanını azaldır. Hamıya eyni şey göstərəndə fərqi görmək çətinləşir.

Musiqidə bu problem çox aydındır. Dünya miqyasında ən çox dinlənilən mahnıların böyük hissəsi eyni ritm qəlibləri, eyni melodik hərəkətlər üzərinde qurulub. Bu bir təsadüf deyil. Rəqəmsal platformalar hansı elementin daha çox dinlənilməyə yol açdığını analiz edir, prodüserlərə göstərir. Prodüserlər o elementləri istifadə edir. Nəticədə çox sayda oxşar mahnı var. Qulaq bu oxşarlığa alışır. Fərqli şeyi artıq narahat edici tapır.

Azərbaycanlı dinləyicinin bu prosesdəki yeri maraqlıdır. Yerli musiqi bazarı qlobal kütləvi mədəniyyətin təzyiqi altında öz xüsusiyyətlərini müəyyən qorumağa çalışır. Muğam elementi müasir pop mahnılara qatılır. Bu qarışıq bəzən özünəməxsus bir şey doğurur, bəzən isə hər iki elementin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Bu gərginlik hələ həll olunmayıb.

Vizual mədəniyyətdə də eyni tendensiyanı görmək mümkündür. Sosial medianın estetikası getdikcə standartlaşır. Bütün dünyada oxşar filtr, oxşar kompozisiya, oxşar rəng palitrası. Bu standartlaşma bir estetik dil yaradır, amma eyni zamanda onu kasıblaşdırır. Hamı eyni gözəllik anlayışına doğru sürünür.

Amma kütləvi mədəniyyət fərdi zövqü tamamilə məhv edə bilməz. Çünki insan aktivdir. O, yalnız qəbul etmir, seçir. Bəzən kütləvi mədəniyyətin içindən çıxmağı seçir. Alternativ axtarır. Bu axtarış onu başqa bir yerlərə aparır. Kütlənin maraq göstərmədiyi sahələrə. Həmin sahələrdə tapılan şeylər çox zaman daha dəyərlidir.

Fərdi zövqün qorunması üçün şürlü bir müqavimət lazımdır. Bu müqavimət həmişə kütləni rədd etmək deyil. Kütlənin təklifini qəbul etmədən əvvəl özünə soruşmaq deməkdir: bu mənə nə verir? Bunu mən seçirəm, yoxsa mənə seçdirilib? Bu sadə sual fərdi zövqü canlı saxlayan ən güclü vasitədir.

Kütləvi mədəniyyət fərdi zövqü tam məhv etmir. Onu zəiflədə bilir, sıxışdıra bilir, görünməz edə bilər. Amma yox edə bilmir. Çünki insan içindəki həqiqi estetik reaksiya heç vaxt tam susdurula bilmirr. O reaksiya bəzən gözlənilməyən bir anda üzə çıxır. Bir mahnıda, bir rəsmdə, bir misrada. O an fərdi zövq kütlənin səsindən daha yüksək danışır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)